Galicia estremeira

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Galiza estremeira
Localización en amarelo
Localización de
Datos
Administración 47 concellos
Comunidades actuais Castela e León e Asturias
Superficie aproximada 3.200 km²
Poboación aproximada 60.000 hab.

Galiza estremeira é a denominación que reciben todos aqueles territorios galegofalantes, que se atopan fóra das fronteiras de Galiza, baixo a administración de Castela e León e Asturias. Ligados lingüística, cultural e tradicionalmente a Galiza[1][2][3][4], existe neles e arredor deles, a reivindicación histórica[5] de pertenza á cultura galega e nalgúns casos de incorporación ou reincorporación á propia Galiza[6][7][8][9][10][11], utilizándose neste último caso a denominación de Galiza irredenta moi a miúdo ou mesmo outras denominacións como Faixa Leste.

Xeografía[editar | editar a fonte]

A Galiza estremeira ou irredenta é un territorio en forma de franxa, de aproximadamente 175 quilómetros de longo e de 15 a 30 de anchura, situada polas terras máis occidentais das actuais provincias de León e Zamora, na Comunidade autónoma de Castela e León, así como os concellos máis occidentais do Principado de Asturias, situados entre a ría de Ribadeo e o río Frexulfe (próximo ao río Navia). A pesar das diferenzas administrativas entre as diversas zonas desta longa franxa, todas teñen en común unha lingua e por tanto en boa parte unha cultura que comparten aínda hoxe coa Galiza autonómica.

Tradicionalmente vénse dividindo ou agrupando estes territorios en tres partes: Eo-Navia, Bierzo e Portelas / Seabra. Se ben, recentemente apareceu unha nova proposta de comarcalización destes territorios por parte dunha organización política[12] que divide estes territorios en cinco comarcas: Terra do Eo-Navia, Val do Ibias, O Bierzo, Cabreira e a Seabra. Estas son as diferentes comarcas segundo a primeira división, por ser a máis estendida e coñecida:

Terra Eo-Navia[editar | editar a fonte]

A Terra Eo-Navia, Navia-Eo ou Entrambasaguas, son as denominacións que recibe a rexión de lingua galega que se atopa no occidente do Principado de Asturias, limítrofe con Galiza e que comprende 19 concellos situados entre os ríos Eo e Navia. O termo Terra Eo-Navia, trátase dunha denominación de recente creación que non se corresponde con ningunha división territorial oficial ou de uso cotián tradicional, e na que se inclúen os seguintes concellos:

As Portelas e Calabor[editar | editar a fonte]

As Portelas é unha rexión actualmente baixo administración zamorana (Castela e León), situada na fronteira con Galiza (pertencendo a ela ata o ano 1789) e na que historicamente se fala o galego, aínda que sen status oficial. Comprende os seguintes concellos:

O Bierzo[editar | editar a fonte]

Situado entre a Serra do Courel, os Montes Aquilanos e a Serra de Fistedo, O Bierzo é unha comarca actualmente baixo administración leonesa e integrada polo tanto na Comunidade Autónoma de Castela e León. Con todo, a propia xeografía, historia e principalmente o idioma, fan do Bierzo occidental unha terra estreitamente ligada a Galiza, formando parte dela durante séculos. O uso do galego mantense nos seguintes concellos:


Mapa do dominio lingüístico galego ou galego-portugués nos 19 concellos da Terra Eo-Navia. Ibias (1), Degaña (2), Allande (3), Grandas de Salime (4), Pezós (5), San Martín de Ozcos (6), Santalla de Ozcos (7), Eilao (8), Vilanova de Ozcos (9), Taramundi (10), Santiso de Abres (11), A Veiga (12), Boal (13), Villaión (14), Navia (15), Coaña (16), El Franco (17), Tapia (18) e Castropol (19). 
Mapa do dominio lingüístico galego ou galego-portugués nos 23 concellos do Bierzo. Barxas (15), Borrés (4), Cacabelos (11), Candín (22), Carucedo (3), Carracedelo (7), Corullón (13), Oencia (14), Ponte de Domingos Flórez (1), Sobrado (12), Toural dos Vaos (8), Trabadelo (17), Valboa (18), A Veiga de Valcarce (16), Vilafranca do Bierzo (19), Arganza (10), Benuza (2), Camponaraia (9), Fabeiro (21), Peranzais (23), Ponferrada (6), Priaranza (5) e A Veiga de Espiñareda (20). 
Mapa do dominio lingüístico galego ou galego-portugués nos 5 concellos das Portelas. Porto (1), Lubián (2), Pías (3), Hermisende (4), Pedralba de la Pradería (parroquia de Calabor) (5). 

Historia[editar | editar a fonte]

Mapa do reino de Galiza elaborado por Gérard Mercator e Jodocus Hondius, cun detalle do mesmo no que aínda se situaba a Ponferrada como entrada do reino, así como as vilas de Vilafranca do Bierzo, Valcarce ou Cacabelos en Galiza. 1619.

As diversas causas que orixinan que existencia de amplos territorios galego-falantes fóra de Galiza son resultado de diferentes sucesos -de carácter eminentemente político-, que desde o século XII ata o ano 1789, foron sucesivamente reducindo o territorio oficialmente galego. A conseguinte exclusión de zonas limítrofes, que antano formaban parte de Galiza, levou á súa forzosa integración nos territorios lindeiros, conservando as súas xentes con todo, o idioma galego así como outros trazos culturais afíns.

O Bierzo (1486)[editar | editar a fonte]

Coa fragmentación do reino de Galiza e a individualización do recente reino de León a comezos do século XII as informacións sobre a adscrición do Bierzo a un ou outro reino son confusas e mesmo contraditorias. Mentres que para uns autores o reino de Galiza remataba na fronteira natural dos montes do Cebreiro, para outros facíao na periferia da vila de Ponferrada[13], chegándose incluso a considerar o territorio berciano como unha entidade propia debido á súa condición xeográfica limítrofe. Os séculos posteriores, porén, consolidarían finalmente o occidente do Bierzo na vida política e social galega ata finais do século XV.

Será precisamente nese século cando o conde de Lemos, Pedro Álavez Osorio, el mayor señor de aquel reyno de Galicia[14] sufra o acoso total dos irmandiños (incluídos os bercianos), cando máis de 30.000 deles o sitien no Castelo de Ponferrada[15], corazón do Bierzo, a súa confrontación coa Real Audiencia e os Reis Católicos suporíalle á casa de Lemos, a división do condado no ano 1486, mercando Ponferrada os propios Reis Católicos e creando o marquesado de Vilafranca. Dese xeito recaeu o Bierzo en mans castelán-leonesas, definíndose o límite entre o reino de Galiza e o de León, que pasaba a situarse no Cebreiro.

Non obstante, isto non impediu que o territorio berciano continuase a ser tradicionalmente considerado parte integrante de Galiza, así escritores e humanistas como Fernán Pérez de Oliva, Jerónimo Zurita[16], Lope de Vega, e viaxeiros como Bartolomé de Villalba y Estraña, Caumont, Claude de Bronseval, Arnold von Harff e outros, continuaron a considerar na súa obra o Bierzo occidental como parte do reino de Galiza, aludindo a diferentes enclaves como galegos, (Ponferrada) llave e principio del reyno de Gallizia[17], (Vilafranca do Bierzo) tiene esta villa buena vega, aunque ya está en Galicia[18], mesmo afirmando firmemente que: Pont Ferrat (Ponferrada), fin d’Espagne, commencement de Galice (Ponferrada, fin de España e comezo de Galiza).

"Gallaecia regnum - descripta a F. Fer. Ojea..." (22253843625).jpg
Mapa do reino de Galiza elaborado por Fernando Ojea (ano 1634) e detalle: nel apréciase a pertenza das aldeas das Portelas (Lubián, Porto, Pías e mesmo Requeixo) a Galiza.
Mapa do reino de Galiza elaborado por Fernando Ojea (ano 1634) e detalle: nel apréciase a pertenza das aldeas das Portelas (Lubián, Porto, Pías e mesmo Requeixo) a Galiza.


As Portelas e Calabor (1789)[editar | editar a fonte]

Os catro concellos que forman hoxe en día As Portelas sempre estiveron ligados a Galiza e foron parte do antigo Reino de Galiza durante boa parte da Idade Media. A situación xeográfica e orográfica deste territorio separado do resto de Seabra polas montañas, e que fica máis envorcado cara Galiza ca ao resto de Seabra e da Provincia de Zamora, é responsable de que os seus habitantes falen galego. Estes concellos pertenceron durante a Idade Moderna á Provincia de Valladolid, agás Hermisende; este concello foi portugués ata a Guerra de independencia portuguesa no século XVII, tralo cal ficou incorporado a España, e por conseguinte ás Portelas. Certamente, As Portelas pasaron polas mans de varios grandes señores e bispos. Ata o século XIV, estiveron ligadas á Casa de Lemos e pasaron despois ao Ducado de Benavente. O mesmo ocorreu no terreo eclesiástico. Algunhas das vilas e aldeas pertenceron á diocese de Ourense ata hai ben pouco; mesmo outras aldeas deste pequeno recuncho da Alta Seabra estiveron ligados ás dioceses de Oviedo e Astorga. Hoxe en día todos dependen da diocese de Astorga no terreo eclesiástico. A súa relación nominal co antigo Reino de Galiza rematou en 1789. Pasaron a ser galegas durante o Trienio liberal en 1822 (sendo parte da provincia de Ourense). Porén, todo isto rematou cando estes catro concellos pasaron a formar parte de Zamora coa división provincial creada por Felipe Bauzá y Larramendi, e asinada polo ministro Javier de Burgos o 30 de novembro de 1833.[19]

No concello de Porto, o 26 de agosto de 2018, coincidindo coa maior feira de gando do ano, celebrouse unha consulta informal sobre a hipotética separación de Castela e León, coa intención de pasar a Galiza. Os veciños quéixanse do afastados que se atopan da capital zamorana, o uso da lingua galega pola maioría dos moradores e o abandono que, din, teñen dende a administración castelá. O resultado foi de 202 votos a prol da escisión, 19 en contra e 6 en branco. A consulta non se limitou ao censo senón que puido votar calquera que se achase nese momento na localidade.[20][21]

Resto de Seabra[editar | editar a fonte]

A terra de Seabra pertenceu ao Reino de Galiza polo menos ata o século XVI, cando formaba parte do ducado de Benavente.[22][23]

O feito de que Calabor sexa actualmente un enclave onde se fala galego débese a que o sur do concello de Requeixo tamén era galegofalante mais ficou despoboado.[24]

O 27 de xuño de 1931, cando se proclamou a Primeira República Galega, na Pobra de Seabra realizouse unha manifestación na cal se izou a bandeira galega e se exhibiu un cartel que puña: «Queremos anexarnos a Galicia».[25]

Eo-Navia (século XII)[editar | editar a fonte]

No caso do territorio comprendido aproximadamente entre os ríos Eo e Navia, integrante durante varios séculos da diocese de Britonia, as súas terras aínda eran considerados na diplomática medieval do século X, como parte da Galiza[26], tal e como recolle unha confirmación do rei Ordoño III, onde menciona: in Gallecia: (..) Vallebona (Valboa), Triacastella (Triacastela), Zerbantes (Cervantes), Nabia (Navia) cum Deganeis (Degaña) suis , Vitrico , Arborsola (Boal) , Soorna (Navia de Suarna), Trabersas de Fraxino , Ibias ambas, Ausecos (Vilanova de Ozcos) et Neiro (Neira).[27]

A aproximación histórica ao conflito territorial no entanto chegou case douscentos anos despois, no século XII, cando toca teito a gran disputa entre os bispos de Lugo e Oviedo, reclamando á curia real cada unha das partes a súa xurisdición sobre a zona. O bispo lucense aseguraba que pertencían desde antano á súa diocese, porén os documentos achegados polo bispo Paio de Oviedo -alcumado "o falsificador"-, farían que o rei Afonso VII desestimase as demandas do lucense. Deste xeito, algúns destes territorios caeron definitivamente so xurisdición ovetense e leonesa por moito que os Papas sucesivos solicitasen ao León a devolución dos seus dominios adquiridos. Se ben algunhas das vilas eonaviegas seguiron a ser consideradas parte de Galiza como amosa a cartografía, o resto recaeron na diocese de Oviedo integrándose paulatinamente na xurisdición asturiana, mais conservando durante os séculos e até a actualidade, a lingua galega na súa variante local (eonaviego).

Así e todo, Ibias pertenceu a Galiza na metade do século XVIII.[28]

Durante o século XIX realizáronse varios proxectos de organización territorial que incluían o Eo-Navia en Galiza, pero ningún se chegou a levar a cabo. Deste xeito, no contexto da Francesada, Napoleón fixo que a coroa española caese nas mans do seu irmán Xosé en 1808. Así, en 1810, o goberno xosefino tentou ordenar o territorio, dividíndoo en prefecturas, ó estilo das estabelecidas en Francia, segundo o proxecto do enxeñeiro e matemático Xosé Lanz. Xa que logo, o Eo-Navia foi incorporado na prefectura de Miño Alto, con capital en Lugo.[29]

Lingua[editar | editar a fonte]

Mapa do Galego cos bloques, as áreas e as subáreas lingüísticas. Os falantes de galego na Galiza irredenta supoñen máis do 60% dos falantes da variedade oriental da lingua galega.

O idioma galego é o principal nexo de unión na actualidade, entre os territorios da Galiza irredenta e da Galiza autonómica. Pola súa situación xeográfica, a variedade do galego falado nestes territorios é a do galego oriental, que comparte cos concellos -oficialmente considerados como galegos- máis orientais. Esta variedade dialectal posúe polo tanto características comúns afíns a un lado e outro dos lindes provinciais e autonómicos:

  • Variedade altamente conservadora, mantendo algunhas características medievais do galego-portugués, hai tempo desaparecidas no resto do territorio lingüístico galego, tales como vogais nasais (Ancares).
  • Sistema tónico con oito vogais, as sete do galego común mais o a palatal.
  • Plurais de palabras terminadas en -an -en -on, -ais -eis -ois: pantalón-pantalois
  • conservación dos ditongos latinos qua e gua: cuatro, guardar.

Peculiaridades[editar | editar a fonte]

Xa dentro da variedade oriental do galego, cada territorio posúe peculiaridades lingüísticas propias que os filólogos tenden a dividir do seguinte xeito (de norte a sur):

Galiza irredenta[editar | editar a fonte]

O termo irredenta, que é o máis amplamente estendido, fai referencia, segundo o dicionario da Real Academia Galega, a aquilo que está sen redimir, aplicado en particular ao territorio que, por razóns étnicas ou históricas unha nación quere anexionar[30].De xeito máis minoritario, este territorio tamén recibe o nome de Faixa oriental, Faixa Leste, Galiza exterior, Galiza oriental, Galiza Leste ou Galiza non autonómica[31].

Reivindicación[editar | editar a fonte]

Se ben tradicionalmente era unha reivindicación do nacionalismo, na actualidade esta reivindicación tendeu a relaxarse e centrarse máis en aspectos culturais (reivindicación da lingua), ficando como reivindicación principalmente do independentismo (ben sexa organizado como Nós-UP, ben sexa non organizado politicamente)[32][33]. A pesar de que nas súas intervencións públicas o nacionalismo maioritario non teña feito bandeira da reivindicación territorial, o propio BNG recolle estas reivindicacións na súa Proposta de Estatuto de Galiza de 2005 onde, na súa disposición final terceira, di:

Poderán incorporarse a Galiza aqueles concellos limítrofes de características históricas, culturais, económicas e xeográficas análogas, mediante procedementos democráticos que serán regulados por lei.[34]
Anteproyeito de Estatuto da Galiza (1931), íntegro en pdf.

A posición tradicional do nacionalismo galego é a de negar a lexitimidade e validez da división administrativa provincial de Javier de Burgos de 1833, cuxa primeira manifestación foi o provincialismo. A posición do nacionalismo anterior a 1936 é claramente a de reivindicar estes territorios, desde a Xeración Nós até o Partido Galeguista, pasando polo arredismo ou a representación galega no IX Congreso de Nacionalidades Europeas e como vén reflectido en numerosas publicación afíns da época como A Nosa Terra, Nós ou A Fouce.

En 1931, o Anteproyeito de Estatuto da Galiza redactado polo Seminario de Estudos Galegos, a pesar de establecer no seu Artigo 4 que:

Art. 4º O territorio da Galiza comprende as antigas catro provinzas da Cruña, Lugo, Pontevedra e Ourense.

incluía a continuación, no seu artigo quinto, unha clara referencia a estes territorios:

Art. 5º Poderáse agregar ô territorio da Galiza calquera outro colindante, por acordo dos dous tercios dos seus eleitores, aprobado pol-a Asambreaia do Estado galego e a legislatura a que estivere sometido o territorio en custión; todo isto cô refrendo do Poder federal. O plebiscito ao cal se refire o primeiro parágrafo deste artigo terá lugar por iniciativa do Consello do Estado galego ou da vixésima parte dos eleitores do país que se trata d'anexar.

Esta reivindicación mesmo se trasladará ao texto final do Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936 onde, no artigo 2 do Título I Preliminar, se afirma:

Art. 2º Podrá agregarse a Galicia cualquier territorio limítrofe de características históricas, culturales, económicas y geográficas análogas, mediante los requisitos que las leyes generales establezcan.

Logo da Transición, as correntes maioritarias do nacionalismo tenderon a relaxar as reivindicacións neste sentido, limitándoas na maioría dos casos a aspectos culturais,[35][36] case sempre en relación coa lingua. Deste xeito, a reivindicación de galeguidade destes territorios quedou reducida por un lado, á propia minoría de habitantes deses lugares que conservan unha identificación con Galiza e, por outro, a sectores independentistas.

Controversia[editar | editar a fonte]

A existencia desta reivindicación dentro do nacionalismo galego esperta certa controversia tanto en Galiza, coma nas terras irredentas ou nos territorios aos que administrativamente pertencen.[37][38][39][40] Un dos aspectos fundamentais dentro do debate parte da propia definición de nación da cal se derivaría, en principio, a pertenza ou non destes territorios á nación galega. Case todas as definicións de nación actuais falan de aspectos "obxectivos" como dispor dunha lingua común, historia, costumes etc., e máis duns factores "subxectivos" (a vontade dunha comunidade de pertencer a unha mesma entidade política) que sería precisamente o punto máis polémico sobre a galeguidade destes territorios.

Aínda que en boa parte das comarcas en cuestión poida existir un sentimento de irmandade[41] ou simpatía co pobo galego, ou mesmo un sentimento de galeguidade aberta[42][43][44] como demostra a existencia de militantes de organizacións nacionalistas galegas na zona e os votos obtidos por estas formacións[Cómpre referencia], as posicións de pertencer a unha mesma nación chamada Galiza son moi minoritarias.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Más de 23.000 bercianos utilizan el gallego como lengua principal" La Voz de Galicia, 13/4/2010.
  2. "Donde Galicia limita con el Manzanal" La Voz de Galicia, 12/4/2010.
  3. "«Esta é a mellor mostra do ben que nos levamos os do Bierzo cos galegos, e non está preparado»" La Voz de Galicia, 14/4/2010.
  4. "«É lóxico que na toma de posesión falase en galego, é a lingua dos veciños»" La Voz de Galicia, 14/6/2011.
  5. Fernández Rei. "Discurso titulado Ramón Cabanillas, Manuel Antonio e o mar da Arousa na súa entrada na RAG" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 02/03/2006. Consultado o 22/06/2010. 
  6. Álvaro Xosé López Mira (1998). A Galicia irredenta. Xerais. 
  7. "Vega amenaza con promover su anexión a Galicia" Arquivado 07 de setembro de 2014 en Wayback Machine. La Voz de Galicia, 23/8/2000 (en castelán)
  8. "El alcalde socialista de Barjas quiere que su municipio abandone la región" ABC, 15/2/2012 (en castelán).
  9. "Alcaldes de otros cuatro municipios de El Bierzo estudian la anexión a Galicia" Arquivado 07 de setembro de 2014 en Wayback Machine. La Voz de Galicia, 26/8/2000 (en castelán).
  10. "Carucedo e Borrenes ameazan con unirse a Galicia" Vieiros, 22/2/2001.
  11. https://www.elnortedecastilla.es/zamora/queremos-irnos-castilla-20180917132745-nt.html
  12. "Voz Propria, Dossier nº12". Consultado o 22/06/2010. 
  13. Nunha lista de filiais de Cluny, sobre os séculos XI-XII apréciase: Prioratus Beatae Mariae de Cluniaco, de Villafrancha, alias de Valle Carceris, im Galicia, Asturicensis diocesis., incluíndo ás terras do Bierzo en Galiza. [1].
  14. PULGAR, F. (1943). Crónica de los Reyes Católicos. Madrid. 
  15. A cifra foi indicada polo mesmo Conde a un criado seu, Ares de Rigueira, testemuña dobre no preito Tabera-Fonseca, Las fortalezas de la Mitra composte­lana, p. 490.
  16. ZURITA, J. Annales de Aragón. Institución «Fernando el Católico. . En Libros en Red. (...) por las novedades que sucedían en Galicia por la ocupación de Ponferrada que se tenía por don Rodrigo Osorio conde de Lemos (...).
  17. Sentenza de 1522, polo privilexio de exención de portaxe de Valencia de don Xoán contra Ponferrada.
  18. VILLALBA Y ESTRAÑA, B. (1577). El peregrino curioso. 
  19. Las tierras Navia-Eo en el Reino de Galicia (en castelán).
  20. Noticia no diario castelán Burgos Conecta
  21. Porto, el pueblo zamorano que votó en 'referéndum' anexionarse a Galicia
  22. ""Cervantes nació en Sanabria"". Faro de Vigo (en castelán). 9.2.2011. Consultado o 3.11.2018. 
  23. "Hallan el original de un documento que reafirma la tesis de Cervantes gallego". Faro de Vigo (en castelán). 29.4.2011. Consultado o 3.11.2018. 
  24. Costas González, X.-H. (2016). Os xentilicios de Galicia e dos outros territorios de lingua galega (PDF). Universidade de Vigo. p. 38. 
  25. Arrizado, Fernando (22.6.2010). "27 de xuño de 1931: Proclámase a República Galega". Vieiros. Consultado o 3.11.2018. 
  26. Anónimo. http://frornarea.blogspot.com, ed. "Antroponimia sueva (I de V)". Consultado o 22/06/2010. 
  27. RISCO, M. (1784). España Sagrada, Tomo XXXIV. Madrid, Imprenta de D. Antonio de Sancha. , Facsimile en Google Books.
  28. Censo de Población de la Corona de Castilla. Marqués de la Ensenada 1752 (PDF) (en castelán). IV: Cartografía. Madrid: INE. 2016 [1995]. pp. 57, 60–64. 
  29. Burgueño Rivero, Jesús (2012). "Las prefecturas de 1810" (PDF). Argutorio. 
  30. Dicionario da Real Academia Galega, 1ª Ed. A Coruña, RAG, 1997. 
  31. http://www.nosgaliza.org/principal.php?pag=lerdoc&id=45 Dosier Nº12 do Voz Propria
  32. "Nós, Unidade Popular". Consultado o 22/06/2010. 
  33. Galicia Hoxe, ed. (20/10/2006). "A Galiza irredenta tambén existe!". Consultado o 22/06/2010. 
  34. Proposta de Estatuto para Galicia do BNG no 2005/Disposicións finais
  35. "El BNG pide que la señal digital de la TVG llegue a zonas de Asturias y el Bierzo" La Voz de Galicia, 22/8/2009.
  36. "O galego quere conquistar Castela" Arquivado 07 de setembro de 2014 en Wayback Machine. La Voz de Galicia, 30/4/2001
  37. www.galicia-hoxe.com, ed. (17/11/2006). "Piden que se rexeite o mapa anexionista feito por Nós-UP". Consultado o 22/06/2010. 
  38. www.galizacig.com, ed. (27/02/2001). "A Galiza irredenta" (Html). Consultado o 22/06/2010. 
  39. www.abc.es, ed. (11/12/2005). "Gallego sí, gallegos no. Sanabria sólo reivindica la lengua" (en (en castelán)). Consultado o 22/06/2010. 
  40. ABUÍN, C. (25/08/2000). "Vega de Valcarce es discriminada por la Junta de Castilla y León, según la alcaldesa del municipio" (en castelán). Consultado o 22/06/2010. 
  41. http://www.diariodeleon.es/noticias/bierzo/gallego-gana-terreno-bierzo-mil-alumnos-16-centros_962939.html
  42. "Vecinos y a veces amigos" Arquivado 07 de setembro de 2014 en Wayback Machine. La Voz de Galicia", 21/12/2005.
  43. http://www.lavozdegalicia.es/galicia/2011/06/14/0003_201106G14P8991.htm
  44. "Copia arquivada". Arquivado dende o orixinal o 07 de setembro de 2014. Consultado o 27 de xuño de 2014. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Traído desde "https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Galicia_estremeira&oldid=4982893"