Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter

Holocausto

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Retretes en Auschtwitz

O Holocausto[1] (en grego antigo: ὁλόκαυστος, holókaustos: ὅλος, "todo" e καυστον, "queimado"),[2] tamén coñecido como Shoá (en hebreo: השואה, HaShoá, "a catástrofe"; yiddish: חורבן, Churben ou Hurban, do hebreo para "destrución"), foi o xenocidio ou asasinato en masa de case de seis millóns de xudeus durante a Segunda Guerra Mundial, no maior xenocidio do século XX, a través dun programa sistemático de exterminio étnico patrocinado polo estado nazi, liderado por Adolf Hitler e polo Partido Nacionalsocialista e que ocorreu en todo o Terceiro Reich e nos territorios ocupados polos alemáns durante a guerra.[3][4][5][6][7][8][9][10][11][12] Dos nove millóns de xudeus que residían en Europa antes do Holocausto, cerca de dous terzos foron exterminados. Máis dun millón de nenos, dous millóns de mulleres e tres millóns de homes morreron neste período.[13][14][15]

O vocábulo ten orixes remotas en sacrificios rituais pagáns da antigüidade en que animais (ás veces até seres humanos) eran ofrecidos ás divindades, sendo completamente queimados durante a noite. A partir do século XIX, o termo "holocausto" pasou a designar grandes catástrofes e masacres, até que trala Segunda Guerra Mundial o termo "Holocausto" (con inicial maiúscula) pasou a ser utilizado especificamente para se referir ao xenocidio sistemático realizado polos nazis contra varios grupos étnicos, relixiosos, nacionais e outros grupos durante a Segunda Guerra Mundial.

Terminoloxía[editar | editar a fonte]

Vítimas chegadas de Hungría ao campo de exterminio de Auschwitz, maio de 1944.
Cadáveres atopados en Bergen-Belsen, 19 de abril de 1945.

Os primeiros en empregar o vocábulo "holocausto" foron os historiadores xudeus de finais da década de 1950. A xeralización do termo produciuse a finais da década seguinte.[16] Esta palabra procede da tradución grega do texto masorético coñecida como Versión dos setenta, en que o vocábulo olokaustos (ὁλόκαυστος: de ὁλον, 'completamente', e καυστος, 'queimado') traduce unha palabra hebrea que se refire a un sacrificio consumido polo lume.[17]

Tamén se emprega para nomealo o vocábulo Shoá, Shoah ou Sho'ah),[18] procedente do hebreo שואה e que significa "catástrofe".[19] A palabra forma parte da expresión Yom ha-Sho'ah, coa que se nomea en Israel o día oficial da Memoria do Holocausto.

En yidish para referirse ao Holocausto emprégase a expresión hurb'n eiropa,[20] que posúe o significado de "destrución (das comunidades xudías) de Europa", incluíndo tamén a cultura das mesmas.[21]

En cando á historia do uso do vocábulo "holocausto", dende o século XVI empregouse a expresión holocaust na lingua inglesa para catástrofes extraordinarias de incendios con gran cantidade de vítimas. No século XVIII a palabra adquiriu un significado máis xeral de morte violenta dun gran número de persoas.[22]

Antes do xenocidio xudeu perpetrado polos nazis, Winston Churchill utilizou a expresión holocaust na súa publicación The World Crisis en referencia ao xenocidio armenio en Turquía.[23]

En relación ao uso da palabra holocausto para referirse ao xenocidio de aproximadamente seis millóns de xudeus europeos durante a segunda guerra mundial,[24] na entrada «Holocaust» da Encyclopaedia Britannica (2007), a definición é a seguinte:

a matanza sistemática, patrocinada polo Estado, de seis millóns de homes, mulleres e nenos xudeus, e millóns doutros, [perpetrada] pola Alemaña Nazi e os seus colaboradores durante a segunda guerra mundial. Os alemáns chamárona «a solución final para a cuestión xudía».[25]

A persecución e o asasinato dos xudeus non se desenvolveron exclusivamente en Alemaña ou nos distintos campos de exterminio, senón que tamén tiveron lugar en Rusia, Europa Oriental e na península balcánica, onde os alemáns e os seus colaboradores (austríacos, lituanos, letones, ucraínos, húngaros, romaneses, croatas e outros) levaron a cabo múltiples matanzas de xudeus en fosas, bosques, barrancos e trincheiras.[26]

A cuestión organizativa e o papel de Hitler[editar | editar a fonte]

A historiografía sobre o nazismo e o Holocausto discutiu desde sempre o grao de deseño ou organización previa coa que levou a cabo o xenocidio e, así mesmo, o grao de implicación de Hitler, tanto no que se refire a se houbo unha orde directa e explícita do mesmo para que se iniciase, como en se houbo respaldos explícitos pola súa banda durante a súa execución.

A imperfección das fontes, que en boa medida é un reflexo do segredo das operacións de asasinato e da deliberada falta de claridade na linguaxe empregada para referirse a elas, levou aos historiadores para extraer conclusións moi diversas, aínda a partir das mesmas evidencias, en canto ao momento e a natureza da decisión ou decisións de exterminar aos xudeus.[27]

No estado actual de coñecementos, parece asentada a idea de que o Holocausto non se desenvolveu seguindo as directrices de ningún plan perfectamente definido; de feito, non se ten constancia de ningún documento que recollese un deseño específico para o mesmo. Así as cousas, considérase que:

a solución final, tal e como xurdiu, era unha unidade dentro dun número concreto de «programas» organizativamente distintos, un dos cales, xurdindo das condicións específicas do Warthegau e permanecendo en todo momento baixo a dirección do mando da provincia máis que baixo o control central da oficina principal da seguridade do Reich, foi o programa de exterminio de Chelmno.[28]

En canto ao grao de responsabilidade directa de Hitler, Adolf Eichmann lembrou, anos despois de terminada a guerra, que Heydrich comunicaralle que tiña unha orde de Hitler para exterminar fisicamente aos xudeus.[29] Nesta liña, ata a década de 1970[30] aceptábase que a «solución final» púxose en marcha a partir dunha orde directa de Hitler. Con todo, en 1977 o historiador Martin Broszat deu un xiro a esta visión dos feitos notando que Hitler non dera ningunha «orde exhaustiva de exterminio xeral», senón que foran os «problemas para aplicar a deportación xeral», tras a invasión da URSS, os que levaran aos dirixentes nazis a iniciar os asasinatos en masa de xudeus nas rexións que estivesen baixo o seu mandato. Só retrospectivamente, eses asasinatos serían notados pola dirección nazi e reconvertidos nun programa de exterminio máis xeral e concienzudo.[31] En concreto,

o programa de exterminio dos xudeus desenvolveuse gradualmente dun modo institucional e foi posto en práctica mediante accións individuais ata principios de 1942, para adquirir un carácter definitivo despois da construción dos campos de exterminio en Polonia (entre decembro de 1941 e xullo de 1942).[32]

Esta liña de interpretación sería apoiada desde 1983 por outro historiador, Hans Mommsen, quen insistiu na idea de que a solución final xurdiu a partir dos fragmentados procesos de toma de decisións do nazismo, os cales permitirían as iniciativas particulares respecto diso e a acumulación da radicalización das mesmas. Para el, está claro que Hitler coñecía e aprobaba todo o que sucedía, pero a improbabilidade de que puidese haber unha orde formal súa en relación ao xenocidio completamentase perfectamente cos seus intentos explícitos de ocultar a súa responsabilidade persoal e, subconscientemente, de suprimir a realidade circundante.[33]

Con todo, houbo historiadores, como Christopher R. Browning, que mantiveron a idea dunha decisión concreta de Hitler, que tería lugar durante o verán de 1941 e cuxo reflexo sería a orde de Göring a Heydrich pola que lle instaba a preparar unha solución total á «cuestión xudía» (outros historiadores, como Philippe Burrin, non vían detrás deste mandato a orde de Hitler). A aprobación do plan de exterminio por parte de Hitler ocorrería a finais de outubro ou novembro dese ano, unha vez paralizada a invasión á URSS.[34]

Outras hipóteses respecto diso apuntaron a xaneiro de 1941 como data para unha decisión de Hitler de exterminar aos xudeus (Richard Breitman); a agosto de 1941, xusto ao coñecerse a declaración da Carta do Atlántico asinada por Roosevelt e Churchill (Tobías Jersak); a decembro dese mesmo ano (Christian Gerlach); e, mesmo, a xuño de 1942, xusto despois do asasinato de Reinhard Heydrich en Praga (Florent Brayard).

Son seguras, con todo, as súas declaracións xustificativas do xenocidio, especialmente concentradas durante os primeiros meses de 1942, e con referencias directas que demostran o seu coñecemento do mesmo.[35]

Nas dúas últimas décadas, e dado que ademais de que non se atopou ningunha orde de Hitler relacionada co Holocausto, «parece improbable que Hitler dese unha orde única e explícita para executar a solución final»,[36] a historiografía decantouse pola idea de que nunca se tomou unha decisión única e específica de matar os xudeus de Europa.[37] Con todo, durante o seu proceso en Xerusalén en 1961, Adolf Eichmann confesou que durante a Conferencia de Wannsee (1942) «estudáronse con rigor os [máis efectivos] métodos para exterminar a todo o pobo xudeu que vivía en Europa».[38]

En relación a Hitler, cuxo papel principal sería o dunha especie de árbitro entre os líderes nazis que foron tomando as decisións que desembocaron no xenocidio, o historiador Ian Kershaw falou da súa «autoridade carismática» como fonte do mecanismo psicolóxico mediante o cal os seus subordinados traballaban con

a expectativa de que [os seus desexos e intencións] eran as «pautas para a acción», coa certidumbre de que as accións que estivesen en consonancia con eses desexos e intencións merecerían a súa aprobación e confirmación.[39]

Así as cousas, o seu papel respecto diso é menos evidente do que pode parecer a primeira ollada. Os historiadores non chegaron a ningún acordo claro en relación ao grao de intervención directa de Hitler para dirixir a política de exterminio, o que inclúe o debate acerca de se houbo pola súa banda unha orde ou, mesmo, se houbo necesidade da mesma.[40] As dificultades respecto diso radican, ao parecer, no estilo de liderado de Hitler, moi pouco burocrático e que, desde que comezou a guerra, fomentou o segredo e o encubrimento transmitindo as súas ordes e desexos só de forma verbal e naqueles casos, sobre todo os máis sensibles, en que era algo estritamente necesario.[41]

Orixes históricas e ideolóxicas do Holocausto[editar | editar a fonte]

Substrato ideolóxico[editar | editar a fonte]

O Terceiro Reich impúxose como un dos seus obxectivos prioritarios a reestruturación racial de Europa. Nela, desempeñou un papel fundamental o antisemitismo, que se incardinou en

unha ideoloxía ou Weltanschauung [concepción do mundo] milenarista que proclamaba que «o xudeu» constituía a orixe de todos os males, en especial do  internacionalismo, o pacifismo, a democracia e o marxismo, e que era o responsable do xurdimento do cristianismo, a Ilustración e a  masonería. Estigmatizabase aos xudeus como «un fermento de descomposición», desorde, caos e «dexeneración racial», e identificábaos coa fragmentación interna da civilización urbana, o ácido disolvente do racionalismo crítico e a relaxación moral; achábanse detrás do «cosmopolitismo desarraigado» do capital internacional e da ameaza da revolución mundial. Eran o Weltfeind (o «inimigo mundial») contra o cal o nacionalsocialismo definiu a súa propia e grandiosa utopía racista dun Reich que duraría mil anos.[42]

Ademais desta ideoloxía, a execución do xenocidio tivo como soporte á sociedade alemá, a máis moderna e con máis nivel de desenvolvemento técnico de Europa, e que contaba cunha burocracia organizada e eficiente.[43]

O antisemitismo presente, en maior ou menor medida, na Europa Occidental e nos Estados Unidos, ademais dos problemas económicos derivados da Gran Depresión, provocaron tamén «a desgana dos responsables políticos británicos e estadounidenses á hora de realizar algún esforzo significativo de salvamento de xudeus europeos durante o Holocausto».[44]

O Partido nazi, que tomou o poder en Alemaña en 1933, tiña entre as súas bases ideolóxicas a do antisemitismo, profesado por unha banda do movemento nacionalista alemán desde mediados do século XIX. O antisemitismo moderno diferenciábase do odio clásico cara aos xudeus en que non tiña unha base relixiosa, senón presuntamente racial. Os nacionalistas alemáns, a pesar de que recuperaron bastantes aspectos do discurso xudeófobo tradicional, particularmente do de Lutero, consideraban que ser xudeu era unha condición innata, racial, que non desaparecía por moito que un tentase asimilarse na sociedade cristiá. En palabras de Hannah Arendt, cambiouse o concepto de xudaísmo polo de xudeidade.[45] Doutra banda, o nacionalismo só cría no Estado nación caracterizado pola homoxeneidade cultural e lingüística da súa poboación. Considerados como nación pertencente a outra raza, estranxeira, inferior e inasimilable á cultura alemá, os xudeus só podían ser segregados e excluídos do corpo social. Fronte á raza xudía, estraña ao pobo xermánico, colocaban os nazis á raza aria, sostendo que só esta última constituía a nación alemá, a única chamada a dominar Europa.[46]

A primeira cuestión era determinar quen era xudeu. Os nacionalistas alemáns non lograran establecer unha liña divisoria clara entre xudeus e non xudeus; había en Alemaña numerosas persoas descendentes de xudeus conversos que non tiñan xa ningunha relación coa cultura xudía, así como numerosas familias mixtas e os seus descendentes. Neste sentido, a primeira preocupación dos nazis foi crear un criterio para basear a posterior segregación.

As primeiras leis dirixidas contra os xudeus non incorporaban aínda unha definición do ser xudeu e falábase en xeral de «non arios». A definición finalmente adoptada foi a seguinte: xudeu era quen tivese polo menos tres avós xudeus, fora cal fora a relixión da persoa interesada. Quen tivese dous ou un só avó xudeu, eran Mischlinge, é dicir, medio xudeus. Os primeiros, con dous avós xudeus, eran «Mischlinge de segundo grao» e podían ser reclasificados como xudeus en función de complexas consideracións (a súa relixión ou a do seu cónxuxe, por exemplo). Podían tamén ser «liberados» da súa condición e converterse en arios en pago aos servizos prestados ao réxime, ou podían seguir sendo Mischlinge, co que estaban sometidos a certas restricións en tanto que «non arios», pero non ás persecucións dirixidas contra os xudeus. Os Mischlinge de primeiro grao eran os que tiñan un único avó xudeu e en xeral eran tratados como arios plenos. Os Mischlinge dun ou outro grao abundaban en Alemaña e a miúdo lograban ocultar a súa condición. [Cómpre referencia]

Para o psicólogo social Harald Welzer, estudioso do comportamento das sociedades ante as catástrofes sociais, a irracionalidade dos motivos non inflúe na racionalidade da acción, cousa que se verificou no Holocausto e tamén corrobora un enunciado de William Thomas: «Se as persoas definen as situacións como reais, estas son reais nas súas consecuencias».[47]

A República de Weimar[editar | editar a fonte]

Tras a primeira guerra mundial, o Imperio alemán (Deutsches Reich) dotouse dunha Constitución que o definía como unha República, de aí o nome de República de Weimar co que habitualmente se coñece a Alemaña no período que vai de 1919 a 1933.[48]

Desde un punto de vista sociolóxico, a República de Weimar estableceuse

sobre o pano de fondo duns traumas nacionais sen precedentes: nos alemáns pesaban gravemente a derrota inesperada na Gran Guerra, a abdicación do emperador, a ameaza da revolución comunista no seu propio país, a humillación do Tratado de Versalles e a perspectiva do pago de exorbitantes reparacións de guerra aos Aliados occidentais.[49]

Houbo tamén, a partir da guerra, un xeneralizado incremento da violencia en Alemaña, ata o punto de que desde 1918 esta foi unha das súas principais características: a violencia da guerra total foi vista como un presaxio dunha nova sociedade, dura e moderna, onde a virilidade e a crueldade serían factores esenciais. Moitos dos membros das unidades de Frikorps que continuaran a loita tras a Gran Guerra en Polonia e o Báltico, regresaron a Alemaña e integráronse en grupos paramilitares como o movemento nazi, en formación, e foron responsables entre 1919 e 1922 de máis de 300 asasinatos políticos. A reacción da xudicatura, sobre todo nos casos en que as vítimas eran claramente esquerdistas, foi benevolente. Este estado de cousas, facilitou que o cidadán medio vise con indulxencia a escalada de violencia que acompañou ao nazismo na súa chegada ao poder entre 1930 e 1932. Así, cando se produciron o ataque nazi de 1933 contra a esquerda e as purgas no seu propio movemento ao ano seguinte, Hitler, que admitira a súa responsabilidade, conseguiu a aprobación xeneralizada e un aumento de popularidade.[50]

Ao anterior hai que engadir un considerable caos económico e político, todo o cal repercutiu en que a dereita nacionalista empezase a perfilarse como inimiga dun réxime ao que facía responsable da situación, incidindo especialmente en determinadas consecuencias do tratado, como o recoñecemento por parte de Alemaña da súa culpabilidade de guerra, a perda de territorios, a redución do exército e a dependencia de préstamos estranxeiros. Unha inflación masiva en 1923 e o consecuente colapso monetario, que afectaron duramente as clases traballadora e media, redondearon un contexto ideal para o xurdimento dunha oposición radical ao réxime.

Simultaneamente, xa desde 1918, a economicamente forte poboación xudía alemá (pouco máis de medio millón de persoas) foi obxecto de atención por unha

propaganda intensiva que (...) levaron a cabo as organizacións antisemitas völkisch (racistas), que marcaron aos xudeus co estigma de dedicarse a acaparar para enriquecerse en tempo de guerra, a actividades no mercado negro e á especulación bolsista, así como co de ser responsables da derrota na primeira guerra mundial.[51]

No contexto do interese global europeo por diversas teorías de raza pseudocientíficas, desenvoltas moito antes da primeira guerra mundial e co obxecto de xustificar a exclusión e represión de determinados sectores da sociedade,[52] en 1923 creouse a primeira cátedra de hixiene racial na Universidade de Múnic e en 1927, en Berlín, o Instituto Emperador Guillermo de Antropoloxía, Herdanza Humana e Eugenesia.[53]

En xeral, os sentimentos antixudeus agravaronse coas crises económicas e políticas que se desenvolveron entre 1918 e 1923. Por unha banda, empezouse a asociar aos xudeus con actividades subversivas polo papel desempeñado por diversos socialistas e comunistas xudeus (Rosa Luxemburg, Kurt Eisner, Gustav Landauer, Eugen Leviné, Hugo Haase, etc.) nas frustradas revolucións de 1918-1919. A maioría deles terminarían sendo asasinados por membros da dereita nacionalista, incluído Walter Rathenau, o primeiro xudeu que chegara ao cargo de ministro de Asuntos Exteriores de Alemaña.

Doutra banda, desde 1920 experimentouse unha inmigración masiva de xudeus polacos en Berlín. Sen traballo e con dificultades para adaptarse polo idioma, convertéronse en obxectivo para as queixas xenófobas de moitos.

Así, o novo nacionalismo adoptou a violencia como un modo de alcanzar a salvación nacional. Desde principios da década de 1920, unha nova xeración de estudantes universitarios ben preparados de clase media asimilou as ideas völkisch do nacionalismo racista extremo; ideas que, dez ou quince anos despois de terminar os seus estudos, cando chegaron aos postos máis altos das SS e a Policía de Seguridade, e aos postos estratéxicos do Estado e do partido, poñerían en práctica.[54]

En definitiva, a sociedade da República de Weimar foise polarizando, tanto nas clases privilexiadas como nas populares, en dous grandes grupos: por unha banda, aqueles que pecharon filas ante os entendidos como os valores tradicionais e auténticos de Alemaña, e, por outro, aqueles que ameazaban coa súa modernidade a estes: o socialismo, o capitalismo e, especialmente, como cabeza de turco destes dous, os xudeus. E, paulatinamente,

a ideoloxía da raza foi absorbida por unha xeración de alemáns cultos que alcanzaron a madurez durante os anos posteriores á primeira guerra mundial e que posteriormente chegaron a destacar no mando das SS, a policía e o aparello de seguridade, é dicir, a forza executiva ideolóxica do réxime e o motor máis importante da política racial.[55]

O antisemitismo na sociedade alemá[editar | editar a fonte]

O xornal "Der Stürmer" na Schloßplatz de Worms, Alemaña, 1933

O agravamento en Alemaña do sentir antixudeu, unha constante histórica en Europa desde a orixe do cristianismo, fíxose notar xa a finais do século XIX, cando dexenerou en antisemitismo. Foi durante ese século cando algúns xudeus tentaron resolver a marxinalidade á que lles levaba a observancia das normas da súa relixión por medio ben da asimilación ao cristianismo, ben transformándose nunha nova clase de xudeus.[56] A consecuencia foi unha presenza social entre os non xudeus que non pasou inadvertida para moitos destes, o que posibilitou a aparición de reaccións antisemitas mesmo en medios intelectuais. Así, por exemplo, nuns artigos de 1879 e 1880, o historiador nacionalista alemán Heinrich von Treitschke chegou a escribir que «os xudeus son a nosa desgraza» (Die Juden sind unser Unglück), unha frase que sería retomada máis adiante como slogan por parte dos nazis.[57] E foi tamén neses anos cando Wilhelm Marr acuñou os termos «antisemita» e «antisemitismo» e fíxose moi coñecido co seu ensaio ‘’Der Sieg des Judenthum über das Germanenthum von nicht confessionellen Standpunkt’’ (A vitoria do xudaísmo fronte ao xermanismo: desde un punto de vista confesional), onde insistía na peculiaridade racial, e non tanto relixiosa, dos xudeus, ademais de crear unha organización chamada «Liga Antisemita», cuxo ideario era esencialmente antixudeu.[58]

Xa no século XX, a culpabilización dos xudeus como responsables da derrota alemá na primeira guerra mundial foi unha actitude xeral entre os soldados que participaron nela. O 25 de decembro de 1918, por exemplo, un grupo de veteranos creou a asociación Stahlhelm («Casco de aceiro»), de carácter nacionalista e antisemita.

Pola súa banda, os nacionalistas de dereita, os monárquicos conservadores e as vellas elites, atemorizados pola revolución de Outubro, asociaban o bolxevismo co xudaísmo e crían na posibilidade dunha conspiración xudía. En canto ás clases medias e baixas, a crenza en que os xudeus obtiveran ganancias económicas á conta da guerra e as reparacións posteriores era tamén frecuentes. En xeral, existía un certo malestar pola inmigración de xudeus desde o leste (entre 1918 e 1933 a política antisemita do goberno de Polonia levara a 60 000 xudeus a emigrar a Alemaña) e pola convicción de que o capital estaba en mans de xudeus (aínda así, en 1925 os xudeus constituían apenas un 0,9 % da poboación alemá 564 379 persoas).[59]

Así as cousas, e tendo en conta que xusto tras a guerra xa se convertera nun éxito de vendas o panfleto antisemita ruso Protocolos dos sabios de Sion (en ruso, Протоколы сионских мудрецов, transliterado como Protokoly Sionskij Mudretsov, usualmente abreviado a Сионские протоколы, Sionskie Protokoly),

en 1933, xa había en Alemaña máis de catrocentas asociacións e entidades antisemitas, así como unhas setecentas publicacións periódicas antixudeas [que, en boa parte], retrataban aos xudeus non só como unha ameaza económica e política, senón tamén como un perigo para as mulleres alemás e a pureza da raza. Os medios de opinión máis respectables e conservadores deploraban a permisividade de costumes, a cultura modernista e a actividade política radical de Berlín dos anos vinte, que atribuían á influencia xudía e marxista.[60]

O antisemitismo deu orixe tamén a numerosas publicacións antisemitas, tanto literarias como periódicas. Ademais de lecturas infantís como a titulada Non podes confiarte dun raposo nunha uceira nin do xuramento dun xudeu, os libros de texto para nenos presentaban a Hitler como un gran guerreiro nórdico e describían aos non nórdicos como menos que humanos. O currículo insistía na teoría de razas, especialmente coa introdución da bioloxía racial e pseudocientífica.[61]

En 1923 empezou a circular en Núremberg (onde entre 1922 e 1933 profanáronse ao redor de 200 tumbas xudías, profanación que foi xeneralizada en todo o país en 1927) o xornal pronazi e antisemita Der Stürmer (O asaltante), que retomou a frase «Os xudeus son a nosa desgraza» como slogan. O 4 de xullo de 1927, Goebbels publicou o número un do tamén antisemita Der Angriff («O ataque»), co obxecto de manter vivo o espírito do partido nazi os anos en que foi ilegal en Berlín. Constituído en órgano oficial do partido nazi, incitaba á violencia contra os xudeus.

En 1929 creouse, por unha banda, a liga de Médicos Alemáns Nacional-Socialistas, co obxecto de centralizar o interese na euxenesia, e, por outro, a liga para Loitar pola Cultura Alemá, unha asociación antisemita e anti-bolxevique dirixida por Alfred Rosenberg que centrou as súas accións na loita contra o que el chamaba «arte dexenerado».

En 1935 iniciouse a publicación das revistas antisemitas Deutsche Wochenschau für Politik Wirtschaft, Kultur und Technik (Semanario alemán de política, economía, cultura e tecnoloxía) e Zeitschrift für Rassenkunde (Revista de ciencia racial»), unha publicación  pseudocientífica. En 1936, Goebbels fundou o Instituto do NSDAP para o Estudo do Tema Xudeu e publicouse a primeira tirada da revista Forschungen zur Judenfrage (Investigación sobre o Tema Xudeu), tamén de carácter pseudocientífico. En xullo de 1937, inaugurouse en Múnic a exposición Entartete Kunst (Arte dexenerado), unha mostra de obras de arte consideradas inaceptables de autores xudeus e non xudeus, e en novembro outra exposición titulada Der Ewige Jude (O eterno xudeu), na que se asociaba aos xudeus co bolxevismo, ademais de mostrar as súas características raciais tópicas: nariz ganchuda, beizos grandes e fronte inclinada.[62]

As zonas de maior antisemitismo (no século XIX, a violencia antixudea era habitual nelas)[63] e, por tanto, máis receptivas ás ideas nazis respecto diso foron Franconia, Hesse, Westfalia e outras partes de Baviera. Alí, os elementos de hostilidade arcaica cara aos xudeus, fusionáronse a finais do XIX coas novas correntes ideolóxicas do nacionalismo völkisch, o antisemitismo racial que foi a base do racismo nazi.

Con todo,

cando os non xudeus víronse confrontados, ante os seus propios ollos, coa brutalidade e o salvaxismo nazi contra a minoría xudía, ou sentiron os seus intereses económicos ou mesmo o seu medio de vida ameazado polo estreito boicot sobre os negocios xudeus, reaccionaron a miúdo de forma negativa, mesmo con rabia e repugnancia (aínda que poucas veces, ao parecer, por compaixón humanitaria cara ás vítimas).[64]

Posteriormente, cando se viron obrigados a evitar o contacto social e económico con eles, os alemáns desenvolveron, segundo a interpretación do historiador Ian Kershaw, unha «indiferenza fatídica» cara ao destino dos xudeus. Así, pois, a política antixudea levada a cabo nos anos previos ao comezo da guerra contou cunha ampla aprobación social por canto non afectaba as experiencias diarias da gran maioría da poboación.[65] Desde outro punto de vista, os historiadores Otto Dov Kulba e Aaron Rodrigue preferiron cualificar de «complicidade pasiva» á actitude da cidadanía alemá ante o trato dado aos xudeus por parte do nazismo.

En xeral, a historiografía distingue entre a actitude durante os anos anteriores á guerra e a actitude durante a mesma. Así, na época previa a sociedade alemá mantivo unha ampla diversidade de puntos de vista sobre os distintos asuntos que a afectaban, fiel reflexo da pluralidade de influencias de moi diversa índole que a afectaban. Neste sentido, houbo variados obstáculos á penetración ideolóxica nazi xeneralizada, sobre todo en asuntos relacionados coas esferas de interese das igrexas de confesión cristiá e nas preocupacións económicas do día a día, especialmente as relacións laborais, respecto das cales se produciron protestas colectivas e accións de desobediencia civil. Respecto da cuestión xudía, sinaláronse catro actitudes básicas:[66] violenta e agresiva, sobre todo por parte dos radicais nazis; de aceptación das normas legais de discriminación e exclusión; crítica, por motivos morais, relixiosos, humanistas, éticos, económicos e ideolóxicos, por parte de diversos sectores sociais; e de indiferenza.

Con todo, un xornal como Der Stürmer (O atacante), que lembraba as acusacións medievais contra os xudeus de asasinos rituais de nenos cristiáns e de utilizar o sangue destes para ritos relixiosos, chegou a ter uns 600 000 lectores.[67]

Reacción das igrexas cristiás[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Nazismo e relixión.

Respecto do conxunto da Igrexa cristiá, aínda que

foi practicamente o único organismo libre do pensamento nazi en Alemaña e conservou tanto unha enorme influencia sobre a formación de opinión, como o potencial (...) para formar e fomentar unha opinión popular independente e contraria á propaganda e a política nazi,[68]

estivo suxeita á derrota recente de Alemaña na primeira guerra mundial, a inestabilidade do goberno, o temor ao comunismo, a persecución política e o terror desencadeados polos nazis e á actitude ambivalente dalgúns dos seus líderes ante o racismo, dada a tradición cristiá de antixudaísmo que aínda conservaba forzas a comezos do século XX, polo que as declaracións públicas taxantes contra o antisemitismo non foron unánimes como deberon e as declaracións explícitas sobre os xudeus foron excepcionais. Así, en xaneiro de 1933 o bispo de Linz, Gfollner, que consideraba que non se podía ser un bo católico sendo nazi,[69] indicaba nunha das súas pastorais que era deber dos católicos o adoptar unha «forma moral de antisemitismo».[70] Esta consideración antisemita foi rexeitada o mesmo ano pola totalidade do episcopado católico austríaco, denunciando esa carta por espertar o odio e o conflito.[71] En agosto de 1935 un pastor protestante coñecido polo seu anti-nazismo, Martin Niemöller, afirmaba que a historia xudía era sinistra e que os xudeus levarían por sempre unha maldición por ser responsables da morte de Xesús;[72] o mesmo pastor, lembraría en abril de 1937 a desgraza que supoñía o que Xesús nacese como xudeu. A pesar do seu antisemitismo, foi detido o 1 de xullo pola súa oposición ao nazismo.

O rexeitamento dos nazis á orixe semítico do cristianismo levou a un choque co cristianismo e dentro deste, a maior oposición xurdiu no catolicismo. Os católicos correspondían ao 30 % dos habitantes de Alemaña.[73] A súa posición ante os gobernos xermanos non era favorable, incluíndo durante o imperio alemán que caera ao perder a primeira guerra mundial en 1918 e non existía ningún concordato que dese estabilidade ás relacións co estado alemán. As relacións entre a Igrexa católica e os nazis eran moi malas, pero isto ía máis aló dunha preocupación nazi sobre a lealdade dos católicos ao estado alemán que desexaban os nazis. O antisemitismo nazi chocaba inevitablemente cun Xesús xudeu e no caso dos católicos co papel da Virxe María tamén xudía, dos apóstolos, o primeiro papa e os primeiros santos, todos xudeus.

Representados en imaxes polos católicos, Xesús, María, Paulo de Tarso, Pedro e os apóstolos convertíanse nun problema práctico para a idea nazi de que a raza xudía era maligna por si mesma e debía ser eliminada. Existía unha contradición entre a idea da supremacía da raza aria e o ensino de que Israel é o pobo das promesas e que Abraham (un xudeu) é o pai da fe de todos os cristiáns, peor aínda dicir que un xudeu é o salvador do mundo e que a súa nai xudía, é nai de Deus, nai dos cristiáns, intercesora ante o seu fillo, asunta ao ceo e raíña universal. Isto levou aos nazis para buscar unha adaptación do cristianismo que puidese ser temporalmente tolerable para a súa ideoloxía, por iso Hitler usou o termo «Cristianismo positivo» no artigo 24 da Plataforma do Partido Nazi en 1920, afirmando que:

Esiximos a liberdade de culto para todas as denominacións relixiosas dentro do Estado, a condición de que non poñan en perigo a súa existencia ou se opoñan aos sentidos morais da raza xermánica. O partido, como tal, defende o punto de vista dun cristianismo positivo sen unirse o mesmo partido de forma confesional a ningunha denominación. Combate o espírito judeo- materialista dentro e ao redor de nós.[74]

O ideólogo nazi Alfred Rosenberg xogou un papel importante no desenvolvemento do cristianismo positivo para enfrontar á orixe semítico do cristianismo tradicional. Rosenberg era neo-pagán e notoriamente anti-católico. Para el, o catolicismo e o xudaísmo estaban fortemente relacionados.[75] Seguindo aos teóricos do movemento racista völkisch, Rosenberg afirmaba que Xesús era un ario (especificamente un amorreo ou hitita) e que o cristianismo orixinal era unha relixión aria, pero que fora corrompida e alterada (xudaizada) polos seguidores de Paulo de Tarso e o catolicismo.[76] Salientaba que os ensinos antixudeus dos marcionistas, maniqueistas e cátaros eran os verdadeiros ensinos do Xesús orixinal, ario, anti xudeu e sen a humildade que os católicos supostamente lle engadirón. Rosenberg escribiu:

A partir da descrición de Xesús un pode seleccionar diferentes características. A súa personalidade a miúdo fai a súa aparición como suave e compasiva, entón, outra vez, como un farol e áspera. Pero sempre é apoiado polo lume cara ao interior. É no interese da igrexa romana, coa súa ansia de poder, representar a humildade servil como a esencia de Cristo co fin de crear tantos servidores como sexa posible para este «ideal» motivado. Corrixir esta representación é outro requisito imposible de erradicar do movemento alemán de renovación. Xesús preséntasenos hoxe como señor seguro de si mesmo, no mellor e máis alto sentido da palabra.[77]

De acordo aos nazis existía un dualismo entre a raza aria nórdica divina (co seu sangue, cultura e terra) e a raza xudía supostamente maligna e oposta á raza aria.[78] Rosenberg escribió "o Mito do Século XX" (Der Mythus des 20. Jahrhunderts), (1930), onde como consecuencia dese dualismo, describiu á Igrexa católica como un dos principais inimigos do nazismo[79] e propoñía substituír o cristianismo tradicional co "mito do sangue" neo-pagá.[80] O libro é antisemita radical e en consecuencia ao cuestionar a orixe semita do cristianismo tórnase anticristiano en xeral e particularmente anticatólico, ao considerar a universalidade do catolicismo e a súa «versión xudaizada» do cristianismo como un dos factores na escravitude espiritual de Alemaña e da contaminación semítica do mundo:

A idea xudía do «servo de Deus», que recibe misericordia dun arbitrario e absolutista Deus, pasou entón a Roma e Wittenberg, e pode ser atribuída a Pablo como o verdadeiro creador desta doutrina, é dicir, que as nosas igrexas non son cristiás, senón paulinas. Jesús, sen dúbida, alcanzou o ser un con Deus. Esta era a súa redención, o seu obxectivo. El non predicou unha concesión condescendente de misericordia dun ser todopoderoso, na cara do cal mesmo a alma humana máis grande representa unha pura nada. Esta doutrina da misericordia é, naturalmente, moi ben acollida en todas as igrexas. Con tal interpretación errónea, a igrexa e os seus líderes preséntanse como os «representantes de Deus». En consecuencia, puideron adquirir poder mediante a concesión da misericordia a través das súas mans máxicas.[81]

Na súa ideoloxía antisemita, os partidarios do cristianismo positivo afirmaban que as antigas invasións xermánicas do imperio romano viñeran a «salvar» a civilización romana, que se corrompeu pola mestura de razas e polo cristianismo «xudaizado e cosmopolita». Pensaban que as persecucións contra os protestantes en Francia e noutras áreas representaron a aniquilación dos últimos restos da raza aria nesas zonas. Igualmente vían nas zonas do norte de Europa que abrazaron o protestantismo o máis próximo ao ideal racial e espiritual ario, aínda que non o alcanzaban a non romper totalmente o vínculo semítico. Rosenberg escribiu:

Agora podemos certamente tamén dicir que o amor de Xesucristo foi o amor dun que é consciente da súa aristocracia de alma e da súa forte personalidade. Xesús sacrificouse a si mesmo como un mestre, non como un servente... e tamén Martiño Lutero sabía moi ben, o que dixo, cando pouco antes da súa morte, escribiu: «Estas tres palabras, liberdade —cristián— alemán, son ao papa e á corte romana nada, senón mero veleno, morte, diaño e inferno. Eles non poden nin sufrir, nin ver nin oír. Nada máis vai vir disto, iso é seguro.[82]

Outro aspecto doutrinal do cristianismo positivo, consecuencia da idea da superioridade aria, foi lograr a unidade nacional, para superar as diferenzas confesionais, para eliminar o catolicismo e unir o protestantismo nunha única igrexa nacional socialista cristiá que foi chamada Igrexa evanxélica xermánica.[83]

Como consecuencia ocorreu unha reacción do cristianismo, que proveu especialmente dos católicos. O cardeal Michael von Faulhaber estaba consternado polo totalitarismo, o neopaganismo e o racismo do movemento nazi e como arcebispo de Múnic e Freising, contribuíu ao fracaso en 1923 do intento de golpe de estado da cervexaría de Múnic organizado polos nazis.[84]

Hitler foi ao cárcere polo errado intento golpista de Múnic e escolleu a Rosenberg en 1924 para dirixir o movemento nazi na súa ausencia.[85] En prisión, Hitler escribiu Mein Kampf (A miña loita), libro no que sostiña que a ética xudeocristiá «efeminada» debilitara a Europa e que Alemaña necesitaba un home de ferro para a súa restauración e entón construír un imperio.[86] Así para o nazismo o vínculo xudeocristián ocasionaba un dilema para ser superado e o catolicismo era o máis importante desafío.

Durante os anos de 1920 a 1937, os líderes católicos fixeron diversos ataques francos contra a ideoloxía nazi e a principal oposición cristiá ao nazismo e as súas ideas da superioridade do sangue xurdiron da Igrexa católica.[87] Antes da chegada de Hitler ao poder, os bispos alemáns advertiron os católicos contra o racismo nazi. Algunhas dioceses prohibiron aos fieis a pertenza ao Partido Nazi e a prensa católica condenou o nazismo.[88]

Durante os anos de 1920 a 1937, os líderes católicos fixeron diversos ataques francos contra a ideoloxía nazi e a principal oposición cristiá ao nazismo e as súas ideas da superioridade do sangue xurdiron da Igrexa católica.[89] Antes da chegada de Hitler ao poder, os bispos alemáns advertiron os católicos contra o racismo nazi. Algunhas dioceses prohibiron aos fieis a pertenza ao Partido Nazi e a prensa católica condenou o nazismo.[90]

Este choque levou a John Cornwell a escribir sobre o período nazi temperán:

Na década de 1930 o Partido do Centro alemán, os bispos católicos alemáns, e os medios de comunicación católica fora fundamentalmente sólidos no seu rexeitamento do nacionalsocialismo. Negaron aos nazis os sacramentos e os funerais na igrexa e os xornalistas católicos atacaron ao nacionalsocialismo diariamente en 400 xornais católicos de Alemaña. A xerarquía instruíu aos sacerdotes para combater o nacionalsocialismo no ámbito local.[91]

En 1930 e 1931, diferentes conferencias de bispos católicos condenaron o nacionalsocialismo. Os bispos bávaros condenárono en cinco aspectos: colocar a raza sobre a relixión; rexeitar o antigo testamento e por tanto os dez mandamentos; negar o primado do papa como autoridade externa a Alemaña, querer unha igrexa nacional alemá sen dogmas e usar no artigo 24 do programa do partido a non oposición aos sentimentos morais da raza xermánica como criterio de moralidade cristiá.[92] Os bispos de Freising dixeron que o nazismo “adhire a un programa relixioso e cultural irreconciliable co ensino católico” e que “o nacionalsocialismo contra a nosa esperanza adoptou os métodos dos bolxeviques, por tanto nós non podemos asumir a existencia de boa fe”.[93] Igual fixeron a Conferencia de Bispos de Colonia, os bispos de Paderborn e Friburgo e a conferencia de Fulda (agosto de 1931).[94]

Coa hostilidade permanente cara aos nazis por parte da prensa católica e o partido do Centro católico, poucos católicos votaron polos nazis nas eleccións de xullo de 1932 que levaron á toma do poder polo partido nazi en Alemaña. As cidades de maioría católica como Colonia, Düsseldorf e Múnic e as zona rurais católicas foron inmunes ao nazismo e o nacionalsocialismo logrou os seus votos fóra das áreas xeográficas de maior poboación católica como nas cidades de Hanover, Wuppertal, Chemnitz e Königsberg (votos de 40 % ou máis polos nazis).[95][96]

A sensación de que a concepción antisemita e racista dos nazis chegaba á tolemia foi expresada por Konrad von Preysing bispo de Eichstät e un dos maiores adversarios do nazismo, que ao saber que Hitler fora nomeado chanceler dixo: «Caemos nas mans dos criminais e os tolos».[97] Despois do incendio do Reichstag ou parlamento alemán o 27 de febreiro de 1933, Hitler suspendeu a maioría dos dereitos civís (habeas corpus, liberdade de expresión, de prensa, de asociación, a reunións públicas e da reserva das comunicacións), arrestou aos opositores e iniciou un proselitismo forzado cos paramilitares nazis para a elección parlamentaria do 5 de marzo de 1933[98] e o 23 dese mes logrou a aprobación da lei habilitante (Ermächtigungsgesetz) que lle daba poderes ditatoriais totais.

Durante o inverno e a primavera de 1933, Hitler ordenou a destitución dos funcionarios públicos católicos,[99] o líder dos traballadores católicos, Adam Stegerwald, recibiu unha golpiza por parte dos camisas marróns pronazis, miles de membros do partido católico estaban en campos de concentración en xuño de 1933.[100] Baixo estas e outras fortes medidas de presión por parte do goberno nazi acalouse aos católicos e asinouse o concordato coa igrexa católica o 20 de xullo de 1933[101] que entre outras imposicións, forzou o recoñecemento da disolución do único partido católico de Alemaña, en efecto desde a lei habilitante, Alemaña era para motivos prácticos un país cun único partido legal (o nazi).[102]

O punto de inflexión nas relacións entre o cristianismo institucional e o nazismo produciuse coa firma do concordato entre a Santa Sé e o Reich. Por unha banda, dábase un suposto compromiso do nazismo coa Igrexa católica para respectala mentres as súas actividades se limitasen estritamente ao relixioso (abandonando a política, a educación e a prensa); por outro, a Alemaña nazi buscaba conseguir co mesmo unha importante lexitimación internacional. Hitler tiña un «flagrante desprezo» polo Concordato, escribiu Paul O'Shea e a súa firma era para el non máis que un primeiro paso na "supresión gradual da Igrexa católica en Alemaña”.[103]

En xaneiro de 1934, Hitler nomeou a Alfred Rosenberg como líder cultural e educativo do Reich. O 7 de febreiro, o Vaticano prohibiu o libro de Rosenberg O mito do século XX dando como razóns que: «O libro desdeña todos as dogmas da Igrexa católica…» argumenta a necesidade de fundar unha nova relixión ou unha igrexa germánica e o libro proclama o principio: «hoxe está a xurdir unha nova fe, o mito do sangue, a fe en defender con sangue o divino ser do home: esta fe encarna o absoluto coñecemento de que o sangue norteña representa ese misterio que ha remplazado e superado os vellos sacramentos».[104][105]

Na chamada «noite dos coitelos longos», do 30 de xuño ao 2 de xullo de 1934, os nazis asasinaron os líderes da acción católica, da asociación católica de mozas e do semanario católico de Múnic entre outros.[106] Isto tivo un enorme efecto intimidatorio sobre a oposición política.

En xullo de 1935 foi nomeado bispo de Berlín, Konrad von Preysing, un dos maiores adversarios do nazismo. Hitler dicía del: «o máis sucio da carroña son os que veñen vestidos co manto da humildade e o máis sucio destes é von Presying».[107] Von Preysing foi un decidido defensor dos xudeus e algúns dos seus máis próximos colaboradores nesta tarefa morreron a mans dos nazis durante a segunda guerra mundial.[108][109] Von Preysing apoiou francamente á resistencia clandestina alemá e o intento de golpe de estado contra Hitler de xullo de 1944 que fracasou e terminou coa execución de 4980 dos implicados.[110]

En setembro de 1935 os nazis promulgan as leis de Núremberg con medidas discriminatorias sen precedentes contra os xudeus, retirándolles a cidadanía, prohibíndolles usar os símbolos patrios e casar con persoas non xudías, entre outras medidas terribles. A poboación e os clérigos católicos mostráronse descontentos. Un reporte da época trascribe: Aachen, setembro de 1935. «As novas leis aprobadas en Núremberg non foron recibidos con entusiasmo polo público... Como era de esperar coñecendo a mentalidade da poboación católica da rexión, non houbo reacción de simpatía por parte da igrexa. A única parte que foi benvida é que a lexislación sobre a cuestión xudía evitará as accións ofensivas e a violenta propaganda antisemita. Sería desexable que a partir de agora estas accións antisemitas, ás que unha gran parte da poboación se opon, cheguen á súa fin».[111]

Coas novas leis, o 15 de novembro de 1935

as igrexas alemás empezan a colaborar cos nazis, proporcionando informes ao goberno, indicando quen é cristián e quen non; é dicir, quen é xudeu.[112]

En 1937, Hans Kerrl, o ministro nazi de Asuntos para a Igrexa, explicou que o "cristianismo positivo" non "depende do Credo dos Apóstolos", nin de "a fe en Cristo como o fillo de Deus", nos que o cristianismo se baseou, senón máis ben, sendo representado polo Partido nazi: "O Führer é o heraldo dunha nova revelación". Co cal reforzaba a idea de desligar o cristianismo da súa orixe xudía.[113]

Con todo, tras catro anos de acoso constante contra os católicos en forma de detencións de curas e monxas, peche de conventos, mosteiros e escolas parroquiais, o papa Pío XI publicou o 14 de marzo de 1937 a encíclica Mit brennender Sorge («Con intensa ansiedade»), na que expresaba a súa queixa por estes feitos e o que de ruptura do concordato supoñían, e alertaba contra a deificación de conceptos como a raza, a nación e o estado. Difundida clandestinamente en Alemaña, leuse nas igrexas de todo o país o 21 de marzo, domingo de Ramos.[114]

Na encíclica, en cuxa redacción participou o bispo de Berlín von Preysing, Pio XI compara aos líderes nazis con Xudas (artigo 21): «Se o opresor ofrece o trato de apostasía que só Xudas pode, á conta de calquera sacrificio mundano, respondan co noso Señor: "Vaite, Satanás, porque escrito está: Ao Señor o teu Deus adorarás, e a el só servirás"».[115]

No artigo 23 condena a doutrina da superioridade racial base do antisemitismo nazi: «"Revelación" no seu sentido cristián, significa a palabra de Deus dirixida ao home. O uso desta palabra para as " sugestiones" de raza e sangue, polas irradiacións da historia dun pobo, é unha mera equivocación. Moedas falsas deste tipo non son moeda cristiá» e no artigo 29 describe como pecado as políticas nazis e alerta sobre o dano para as xeracións porvir: «O abandono resultante dos principios eternos dunha moral obxectiva, que educa a conciencia e ennoblece cada parte e organización de vida, é un pecado contra o destino dunha nación, un pecado cuxo froito amargo envelenará as xeracións futuras».[115]

No artigo 30 da encíclica Mit brennender Sorge referíndose ao dano social e humano que as doutrinas nazis provocan e ao dereito irrevogable de cada individuo independente da súa raza, di: "Pero o antigo paganismo recoñeceu que o axioma… "Nada pode ser útil, se non é á vez moralmente bo" (Cicerón, De Off. ii 30). Emancipado desta regra oral, no dereito internacional, o principio levaría a un perpetuo estado de guerra entre as nacións; por ignorar na vida nacional, por confusión do dereito e utilidade, o feito básico de que o home como persoa ten dereitos que recibe de Deus e que toda colectividade debe protexer contra a denegación, supresión ou neglixencia. Pasar por alto esta verdade é esquecer que o verdadeiro ben común, en última instancia, leva á súa medida a natureza do home, equilibrando os dereitos persoais e as obrigacións sociais, desde o propósito da sociedade, establecida para o beneficio da natureza humana. A sociedade, foi a intención do Creador para o pleno desenvolvemento das posibilidades individuais e para os beneficios sociais, que por un proceso de dar e recibir, cada un pode reclamar polo seu propio ben e o dos demais. Os valores máis altos e máis xerais, que só pode proporcionar colectivamente, tamén se derivan do Creador para o ben do home e para o pleno desenvolvemento, natural e sobrenatural e a realización da súa perfección. Descoidar esta orde é sacudir os alicerces sobre os que descansa a sociedade e comprometer a paz social, a seguridade e a existencia."[115]

Os nazis reaccionaron con furia, Hitler xurou “vinganza contra a Igrexa” polo seu apoio ao "sionismo" e tomaron severas represalias por esta encíclica.[116] Thomas Bokenkotter escribe: "os nazis estaban furiosos. Como vinganza pecharon e selaron todas as imprentas que imprimen a encíclica. Eles tomaron numerosas medidas vengativas contra a Igrexa, incluíndo a organización dunha longa serie de xuízos de inmoralidade do clero católico”.[117] Pola súa banda Shirer informou que "durante os seguintes anos, miles de sacerdotes católicos, monxas e líderes laicos foron arrestados, moitos deles por cargos falsos de "inmoralidade" ou "contrabando de moeda estranxeira” ".[118]

O 9 e 10 de novembro de 1938 os nazis usando as súas forzas paramilitares realizaron unha serie de ataques masivos coordinados contra os xudeus en Alemaña e parte de Austria chamados no seu conxunto «a noite dos cristais rotos», co saqueo e destrución dos seus fogares, negocios, escolas e o incendio de máis de 1000 sinagogas. 91 xudeus foron asasinados e 30 000 arrestados e enviados a campos de concentración.[119] Esta acción foi condenada ao día seguinte por Pio XI xunto cos líderes de occidente.[120] Como resposta á crítica católica, Adolf Wagner, o líder nazi de Baviera, dixo ante 5000 nazis: «Cada expresión que o papa fai en Roma é unha incitación dos xudeus en todo o mundo para axitar contra Alemaña».[120]

O 21 de novembro de 1938, o papa insistiu en que «existe unha soa raza humana», ao que Robert Ley, ministro de traballo nazi respondeu ao día seguinte: «Non se tolerará a compaixón para os xudeus. Negamos a afirmación do papa de que non hai máis que unha soa raza humana. Os xudeus son parasitos».[121] O Vaticano enviou mensaxes aos arcebispos do mundo para iniciar trámites para dar visas aos alemáns non arios para saír do país. Estímase que uns 200 000 xudeus lograron usar estas visas para fuxir do terceiro Reich.[122]

Pero cando se foi aproximando a guerra, as actitudes xerais fóronse endurecendo, mesmo entre o amplo sector da poboación que mantiñan certa apatía respecto diso. Ademais, a propia idiosincrasia do nazismo permitiu a aparición de denuncias como forma de control social, de modo que veciños e compañeiros de traballo dos xudeus colaboraron activamente para construír un clima de represión e terror.

O primeiro de setembro de 1939, Alemaña nazi invadiu a Polonia en conxunto coa Unión Soviética iniciando así a segunda guerra mundial. A poboación civil e o clero católico de Polonia foron masacrados. Aos xudeus que vivían en Polonia tratóuselles de forma salvaxe. No 20 de outubro de 1939 o sucesor de Pio XI, o papa Pio XII promulgo a encíclica Summi Pontificatus, sobre as limitacións da autoridade do estado, desaprobando a guerra, o racismo, o antisemitismo, a invasión a Polonia e a persecución aos católicos. Escribiu acerca da necesidade de traer de volta á Igrexa os que acolleran as ideas nazis e que estaban a seguir «un falso estándar... enganados polo erro, a paixón, a tentación e o prexuízo, [que] desviáronse lonxe da fe no Deus verdadeiro». Escribiu sobre «Os cristiáns, por desgraza máis de nome que de feito» que mostraron «covardía» para a persecución e apoiou a resistencia.[123] Tamén reiterou a condena ao antisemitismo e a igualdade entre o xudeu e o non xudeu: «o home "non é nin xentil, nin xudeu, circunciso nin incircunciso, bárbaro nin escita, servo nin libre. Pero Cristo é todo e en todos"».[124]

Desafortunadamente a pesar das solicitudes papais ao gobernante italiano, Benito Mussolini, para manter a neutralidade, Italia entrou na guerra como aliada de Alemaña o 10 de xuño de 1940.[125] Isto complicou aínda máis a situación dos católicos.

En 1940, o ministro de relacións exteriores nazi Joachim von Ribbentrop dirixiu a única delegación nazi de alto nivel á que se lle permitiu unha audiencia con Pío XII e preguntoulle por que o papa púxose ao lado dos aliados. Pío XII respondeu cunha lista das recentes atrocidades nazis e as persecucións relixiosas cometidas contra os cristiáns e os xudeus, en Alemaña e en Polonia, o que levou ao New York Times desa época para encabezar a noticia sobre a reunión "Dereitos dos xudeus defendidos" e a escribir das «ardentes palabras que o papa pronunciou a herr Ribbentrop sobre a persecución relixiosa».[126]

En Alemaña durante a guerra, o clero católico, co argumento de que os nazis aumentarían a agresión antisemita de forma paradoxal, tendeu a evitou dar condenas públicas sobre a situación dos xudeus, que foran sacados de Alemaña e transferidos aos campos de concentración na conquistada e devastada Polonia. Esta tendencia viuse reforzada cando o beneficio de dar declaracións contundentes nomeando directamente aos xudeus quedou en dúbida nun dos episodios máis estremecedores da persecución nazi contra os xudeus. O feito ocorreu en Holanda, país veciño de Alemaña, invadido ao comezo da guerra polo exército alemán pola vinganza devastadora e inesperada dos nazis ante a reacción enérxica e pública das igrexas contra o antisemitismo e a violencia contra os xudeus. O arcebispo de Utrecht en Holanda, Johannes de Jong opúxose firmemente aos nazis que invadiran o seu país e a igrexa católica en Holanda creou unha importante rede de apoio aos xudeus.[127]

No 11 de xullo de 1942, os bispos holandeses xunto coas demais igrexas do país enviaron unha carta de protesta ao xeneral nazi Friedrich Christiansen polo trato dado aos xudeus e o seu texto foi lido en todas as igrexas católicas do país. Na carta dicía:

O noso é un tempo de grandes tribulacións dos cales dous son as maiores: o triste destino dos Xudeus e a difícil situación dos deportados para realizar traballos forzados.... Todos debemos ser conscientes dos terribles sufrimentos que eles teñen que sufrir, debido a que non son culpables. Aprendemos con dor profunda das novas disposicións que impoñen aos xudeus homes, mulleres e nenos inocentes a deportación a terras estranxeiras.... O sufrimento incrible que estas medidas causan a máis de 10 000 persoas está en oposición absoluta aos preceptos divinos de xustiza e caridade.... Pidamos a Deus e a intercesión de María... que Deus poida prestar a súa forza ao pobo de Israel, tan severamente probado na angustia e persecución.[128]

A resposta dos nazis foi aumentar a persecución contra os xudeus, revogar a excepción de persecución contra os xudeus bautizados e a Gestapo asaltou as institucións relixiosas católicas capturando preto de 300 católicos monxes, monxas ou sacerdotes de raza xudía e enviáronos a Auschwitz onde inmediatamente foron executados en cámaras de gas. Dentro destas vítimas estaba Edith Stein posteriormente proclamada santa pola Igrexa católica.[129] O voceiro dos bispos holandeses, Titus Brandsma, foi arrestado en xaneiro de 1942, enviado ao campo de concentración de Dachau suxeito a experimentos médicos e executado con inxección letal o 26 de xullo de 1942.[130] A situación dos xudeus en Holanda empeorou sensiblemente e isto influíu na xerarquía católica e nas demais Igrexas cristiás para seguir restrinxindo as declaracións públicas mencionado aos xudeus por temor a un efecto contraproducente como o do caso holandés. Consideraron que a axuda debería ser preferiblemente discreta.[131]

En conclusión,

o apoio popular ao nacionalsocialismo baseouse en normas ideolóxicas que pouco tiñan que ver co antisemitismo e a persecución dos xudeus, e que poden resumirse do modo máis adecuado co sentido de orde social, político e moral personificado polo termo Volkesgemeinschaft («comunidade nacional»), garantido por un Estado forte que sufocaría o conflito para asegurar a súa fortaleza a través da unidade. (...) A opinión popular, maioritariamente indiferente e imbuída dun antisemitismo latente fomentado aínda máis pola propaganda, proporcionou o clima necesario para que a agresividade crecente dos nazis cara aos xudeus puidese ir avanzando sen que nada a desafiase. Pero non provocou a radicalización. O odio foi o que construíu o camiño cara a Auschwitz, e a indiferenza o que o pavimentou.[132]

O antisemitismo en Hitler e o nazismo[editar | editar a fonte]

Neste contexto foi no que xurdiu o Partido Nacionalsocialista Alemán dos Traballadores (NSDAP), o partido nazi, fundado en Múnic en 1919, cuxo programa oficial de 1920 propoñía a unión de todos os alemáns dentro dunha Grande Alemaña e que só as persoas de sangue ou raza alemá puidesen ser nacionais (cidadás do Estado) e directores de medios de comunicación. Explicitamente, ademais, o NSDAP propugnaba un cristianismo construtivo e loitaba contra o espírito xudeomaterialista no interior e o exterior do país[133]

A primeira declaración política coñecida do seu principal líder, o excabo do exército alemán Adolf Hitler, exposta nunha carta do 16 de setembro de 1919, incidía sobre a cuestión xudía partindo da base de que a comunidade xudía era un grupo estritamente racial e non relixioso. Ademais,

describe as accións da devandita colectividade como causantes "dunha tuberculose racial dos pobos". Refuga os  pogromos como unha resposta soamente "emocional" ao problema e esixe un "antisemitismo racional" que impoña unha lei de estranxeiría aos xudeus, co fin de revogar os seus "privilexios especiais". O obxectivo final, segundo lle escríbe o destinatario da carta, "debe ser a extirpación [Entfernung] completa dos xudeus".[134]

Cos seus fundamentos nacionalistas e antisemitas, o partido nazi foise desenvolvendo aos poucos sobre a base dunha intensa e rechamante actividade case diaria dos seus militantes. Entre 1919 e 1924 a súa zona de acción reducíase a Baviera, onde captou a unha heteroxénea masa de alemáns composta de antigos soldados, de anticomunistas e antisemitas e, en xeral, de desclasados atraídos pola idea dunha revolución nacional. As súas ideas antisemitas eran expostas con frecuencia en diversos discursos pronunciados tanto por Hitler como por outros nazis, como Alfred Rosenberg, Julius Streicher ou Hermann Esser, e insistían na necesidade de tomar medidas contundentes contra os xudeus de forma que a súa influencia sobre a sociedade alemá eliminásese por completo.

En novembro de 1923, o NSDAP tentou facerse co poder para marchar, a continuación, sobre Berlín co obxecto de derrocar á República de Weimar. O coñecido como putsch de Múnic fracasou coa simple intervención da policía, e Hitler foi detido.

Con todo, o xuízo subseguinte converteuse nunha plataforma publicitaria para Hitler e o seu partido, e durante os nove meses que pasou no cárcere en 1924 tivo tempo para escribir a súa autobiografía política, titulada Mein Kampf (A miña loita), que terminaría por converterse no libro de cabeceira do movemento nazi e nun texto esencial do antisemitismo, que o autor, segundo a súa propia confesión, aprendera de personaxes como o compositor Richard Wagner, Karl Lueger, alcalde de Viena, e o nacionalista extremista Georg von Schönerer.

Wagner, a quen musicalmente admiraba Hitler por encima de calquera outro músico, expuxera en numerosas ocasións auténticas diatribas contra o papel corruptor dos xudeus na arte en xeral, a quen consideraba a conciencia maligna da nosa civilización moderna ou o versátil xenio corruptor da humanidade.[135]

De Lueger tomaría a inspiración para utilizar o antisemitismo como un instrumento de mobilización de masas, en tanto podía materializar os resentimentos do cidadán común (o xudeu como asasino de Cristo, o xudeu como usureiro enriquecido mentres os demais arruínanse...).

E en canto a von Schönerer, Hitler asumira integramente os seus postulados radicais

sobre a necesidade dun antisemitismo étnico intransixente -baseado no sangue e a raza-, [e adoptado] o seu odio cara á "prensa xudía" e a "socialdemocracia dirixida por xudeus".[136]

Ademais destas influencias, determinadas experiencias persoais do propio Hitler relatadas en A miña loita, leváronlle a converterse nun antisemita fríamente racional, comprendendo, ademais, a natureza xudaica da socialdemocracia internacionalista austríaca.[137]

Como consecuencia do anterior

Hitler chamou, desde principios da década de 1920, a unha guerra sen cuartel contra "a doutrina xudaica do marxismo", que impugnaba "a relevancia da nacionalidade e a raza", negaba o valor da personalidade e opoñíase ás "leis eternas da natureza" coas súas doutrinas igualitarias.[138]

Ata 1924, a demagoxia global antisemita era o tema principal en case todos os discursos de Hitler e dirixíase, especialmente, contra os xudeus polo seu suposto papel como financeiros, capitalistas, responsables do mercado negro e aproveitados. Con todo, o impacto da guerra civil rusa modificou esta liña discursiva cara á identificación dos xudeus co bolchevismo e cara a un explícito antimarxismo (que Hitler igualaba á loita contra os xudeus).[139]

Así, pois,

cara a 1924 o núcleo central da visión do mundo de Hitler -a historia como loita racial e a aniquilación tanto do xudaísmo (o que queira que iso puidese significar en termos concretos), como do seu máis perigosa manifestación política e ideolóxica, o marxismo -era unha concepción firmemente instaurada no seu pensamento.[140]

Tamén en A miña loita (1925-1926) fala do oportuno que fose gasear de doce mil a quince mil xudeus ou "hebreos corruptores" durante a Primeira Guerra Mundial, convencido como estaba, do mesmo xeito que outros moitos ex soldados, de que Alemaña sufrira nesa guerra a traizón de pacifistas e marxistas, todos eles incitados polos xudeus. A fixación desta culpa faría que a principios de 1939 expresáselle ao Ministro de Asuntos Exteriores checo a súa pretensión de destruír aos xudeus como castigo polo que fixeran o 9 de novembro de 1918 (data da rendición de Alemaña e da consecuente instauración da República de Weimar).[141] A través da súa identificación do xudeu co marxismo e o bolchevismo, tamén responsabilizaba aos xudeus do que denominaba xenocidio xudeobolchevique durante a Revolución rusa.

Facendo uso dunha linguaxe non só extremo, senón tamén proto-xenocida,[142] era característico así mesmo dos discursos de Hitler, cando tocaba a cuestión xudía, a deshumanización constante á que sometía aos xudeus

por medio dunha linguaxe zoológico que os cualificaba de raza inferior, de "praga" da que había que facer limpeza ou tamén de xermes, bacilos e microbios que atacaban e envenenaban o organismo ata que llos erradicaba. Presentábase á comunidade xudía como o equivalente dunha peste bubónica medieval, coa excepción que, neste caso, as metáforas médicas modernizáronse e evocaban enfermidades mortais como o cancro ou a tuberculose. (...) Percibíase aos xudeus como unha " contrarraza" diametralmente oposta aos "arios" alemáns, e consideráballos intrinsecamente destrutivos, parasitarios e axentes de descomposición (Zersetzung).[143]

Todo este antisemitismo tivo, ademais, diversas publicacións como ferramentas para chegar ao gran público. Destacou entre elas Der Stürmer, onde se acusaba habitualmente aos xudeus de violar a mozas alemás e explotalas como prostitutas, de raptar a nenos e logo asasinalos ritualmente, e de pretender empozoñar o sangue alemán a través das relacións sexuais para destruír a familia e o Volk (pobo) alemáns.

Tamén entre 1926 e 1928 Hitler foise interesando cada vez máis pola cuestión do territorio, cuxa escaseza por parte de Alemaña haberíase de liquidar sustentándose na súa crenza no darwinismo social e na súa teoría da historia racial, polo cal o máis débil debía caer en beneficio do máis forte. Así as cousas,

segundo o seu punto de vista, hai tres valores decisivos no que ao destino dun pobo refírese: o valor do sangue ou a raza, o valor da personalidade e o seu espírito guerreiro ou espírito de supervivencia. Estes tres valores, encarnados pola "raza aria", corrían, baixo o punto de vista de Hitler, un risco mortal por culpa dos tres "vicios" do "marxismo xudeu": a democracia, o pacifismo e o internacionalismo.[144]

Con todo, só unha minoría do partido nazi consideraba o antisemitismo como a cuestión principal, sendo un tema menos atractivo á hora de conseguir seguidores como o podían ser o anticomunismo, o nacionalismo ou o desemprego. Aínda así, constituíu un elemento clave no recrutamento entre os mozos, ata o punto de converterse no trampolín para que os nazis puidesen chegar a dominar as universidades alemás xa cara a 1930, e foi relativamente fácil propagalo entre as clases médicas e profesorales, onde se fomentou a competitividade cos numerosos xudeus presentes nelas.

O movemento hitleriano foi un fenómeno minúsculo e marxinal politicamente falando ata a elección do Reichstag en maio de 1928. Con todo, o nazismo foise estendendo nas zonas rurais e a clase media urbana xa a finais da década, xusto en plena crise económica, permitindo que nas eleccións de setembro de 1930 o partido convertésese na segunda forza política de Alemaña. Dous anos despois, sería a primeira. Durante eses anos, a mensaxe nazi centrouse máis na necesidade dun nacionalismo integral antes que en insistir no antisemitismo, tendo en conta de que Hitler percibira que non era o elemento máis efectivo para captar votos por non ser unha preocupación de primeira orde entre o electorado.

Con todo, foi empregado con gran efectividade para exacerbar os agravios locais, para satisfacer os afáns anticapitalistas radicais das bases das SA e para reforzar as campañas rueiras contra os partidos marxistas.[145]

Neste contexto, en 1931 o xefe das SS Heinrich Himmler e Richard Darré fundaron a «Oficina Xeral da Raza e a Repoboación» (coñecida polas súas siglas RuSHA, de Rasse-und Siedlungshauptamt) e en 1932 un grupo de nazis fundou o «Movemento da Fe» dos alemáns cristiáns, para radicalizar os ideais antisemitas, anticatólicos e antimarxistas no nacionalismo alemán.

As políticas antisemitas do nazismo[editar | editar a fonte]

O acceso de Hitler ao poder en xaneiro de 1933 marcou o final da emancipación xudía en Alemaña. Durante os seis anos que seguiron, un século enteiro de integración dos xudeus na sociedade xermana ía quedar anulado de forma completa e brutal. Desde o principio, os nazis instauraron unha orxía de terror dirixida contra opoñentes políticos e xudeus, a quen se someteu á violencia arbitraria dos matóns que integraban as bandas de merodeadores das SA.[146]

Entre 1933 e 1939 aprobáronse en Alemaña máis de 1.400 leis contra os xudeus.[147]

Tras abrirse en marzo de 1933 o campo de concentración de Dachau, onde se enviarían, como nos outros 50 que se crearían durante o ano (ata 1945, os nazis construirían máis de 1000 campos), aos miles de sospeitosos inimigos do réxime,[148] a primeira gran actuación do goberno nazi contra o, aproximadamente, medio millón de xudeus alemáns (menos do un por cento da poboación)[149] foi a declaración oficial para o 1 de abril de 1933 dun boicot económico contra as tendas e negocios xudeus:

En todo o país as tropas de asalto nazis e as SS colgaron carteis cos seguintes avisos: «Non compredes aos xudeus» e «Os xudeus son a nosa desgraza». Escribiron a palabra Jude (xudeu) e pintaron a estrela de seis puntas de David en amarelo e negro en miles de portas e xanelas. Apostábanse de forma ameazante diante das casas de avogados e médicos e nas entradas das tendas. «Animábase» aos alemáns a que non entrasen mentres os xudeus eran arrestados, golpeados, hostigados e humillados.[148]

A reacción da poboación alemá foi desigual, pero a impresión causada nos xudeus foi demoledora.

O 4 de abril, o xornal Jüdische Rundschau incitou aos xudeus alemáns a portar a estrela amarela identificativa, como unha forma de reivindicar con orgullo a súa identidade xudía.

Poucos días despois, o 7 de abril, aprobouse a «Lei para a Renovación da Función Pública Profesional», que, en virtude do seu parágrafo tres ou, como foi coñecido despois, o seu «Parágrafo ario», desprazou ao retiro a todos os funcionarios de orixe non aria (exceptuando aos veteranos de guerra), isto é, calquera persoa que tivese un pai ou avó xudeu. Seguiron diversas leis que excluíron do exercicio profesional a multitude de avogados, xuíces, fiscais, notarios e médicos xudeus (estes, desde o 3 de marzo de 1936 perderon o dereito de exercer en hospitais públicos), e diversas medidas contra intelectuais xudeus (universitarios, artistas, escritores, etc.), moitos dos cales (en 1933, uns 2000), entre eles Albert Einstein, emigraron. Tamén houbo outro tipo de leis encamiñadas a entorpecer a vida social dos xudeus: unha lei que prohibía a preparación ritual xudía da carne; unha lei que, pretendendo reducir a masificación nas escolas e universidades, limitaba a admisión de novos alumnos xudeus, deixando obrigatoriamente o seu número global por baixo do 5 %;[150] unha lei que prohibía aos médicos xudeus traballar en hospitais e clínicos públicos; unha lei que impedía aos xudeus optar a licenzas para farmacias, etc. En canto á lei que excluíu aos xudeus das asociacións deportivas, impediu finalmente a participación da case totalidade dos atletas xudeus alemáns nos Xogos Olímpicos de 1936, coa excepción de Helena Mayer, que vivía en California e que estaba categorizada como Mischlinge (ademais de ser, fisicamente, alta e loura).

A igrexa luterana opúxose ás sancións de emprego e económicas contra os xudeus.[151]

Obviamente, este tipo de leis implicaba algún tipo de mecanismo para certificar o carácter ario, ou non, da poboación. Para ese efecto, desenvolveuse unha rede de oficinas de investigación e de xestión do proceso. Polo demais, ao redor de 37 000 xudeus emigraron de Alemaña en 1933.[152]

A finais de abril, Hitler reuniuse cos representantes da igrexa católica en Alemaña e explicoulles que as súas accións contra os xudeus remedaban as realizadas polo catolicismo ao longo da historia e que con elas facíase un gran servizo ao cristianismo.[153]

Durante a noite do 10 de maio produciuse unha queima pública de máis de 20 000 libros, moitos deles de autores xudeus, nas prazas de cidades de todo o país, o que pretendía simbolizar o fin da influencia intelectual do xudaísmo en Alemaña.

En setembro, Goebbels, a través da Cámara de Cultura do Reich, iniciou un proceso de depuración no ámbito artístico e cultural, negando a posibilidade da actividade profesional aos xudeus na prensa, o teatro, o cinema e a música. Cara a finais do mes, a través doutro decreto, excluíuse tamén aos xudeus da profesión de granxeiro.

Como consecuencia de todo o anterior, e co respaldo do Acordo Haavara, o primeiro ano de Hitler no poder provocou a marcha duns 40 000 xudeus de Alemaña, case o 10 % dos que había; tras seis anos de goberno nazi, a finais de 1938 marcháronse do país 200 000 xudeus.

Paralelamente, durante 1933 creáronse máis asociacións antisemitas e anticomunistas como a Asociación Xeral de Sociedades Alemás Anticomunistas e o Movemento de Crentes Cristiáns Alemáns.

En xullo, despois de que o Partido Nazi convertésese no único partido legal de Alemaña, desposuíuse da cidadanía aos xudeus do leste que vivían no país e aprobouse a lei para a Prevención de Descendencia con Enfermidades Hereditarias, que estipulaba a esterilización, por unha banda, para aquelas persoas que puidesen transmitir á súa descendencia algún tipo de defecto (en consecuencia, antes de 1937 200 000 persoas foron esterilizadas), e, por outro, a eutanasia para os «defectuosos» e as «bocas inútiles»,[154] aos que se representaba en ocasións como baixo o lema de «idiotas» ou de «vida sen esperanza».[155] En xuño de 1935 modificaríase a lei para incluír a obrigatoriedade do aborto no caso de fetos «incapacitados» de ata seis meses.

O 17 de setembro creouse a organización nacional xudía Reichsvertretung der Deutschen Juden («Representación no Reich dos xudeus alemáns»), co obxecto de aglutinar aos xudeus alemáns e facer, na medida do posible, fronte común para defender os seus intereses.

En outubro, unha lei de Edición obrigou a todo xudeu vinculado ao xornalismo para dimitir, en virtude da necesidade dun xornalismo racialmente puro.

Aínda que a experiencia do boicot de principios de 1933, non moi seguido pola sociedade alemá, levou a que a lexislación incidise en minar aos pequenos comerciantes e profesionais xudeus, por provocar menos prexuízos á economía en xeral, en 1935 a cuarta parte das empresas xudías habíanse xa "arinizado". E a partir de xuño de 1938, cando a economía estaba recuperada, iniciouse o espolio e a expropiación das propiedades xudías, o cal implicou a emigración duns 120 000 xudeus.

O 1 de xaneiro de 1934 elimináronse oficialmente as festas xudías do calendario alemán.

O 24 de marzo, o mesmo mes en que se produciu un violentísimo pogromo en Gunzenhausen, retirouse oficialmente a cidadanía aos membros da comunidade xudía.

Paralelamente ás decisións gobernamentais respecto diso, fóronse incrementando as chamadas Einzelaktionen ou accións individuais contra os xudeus por parte de elementos das SA, actos violentos e sádicos contra eles. Especialmente virulentos foron os altercados producidos no centro de Múnic o 18 e o 25 de maio de 1935, culminación dunha longa campaña incitada polo gauleiter Adolf Wagner, ministro do Interior de Baviera. Con todo, o rexeitamento da poboación obrigou a sinalar como culpables a uns supostos «grupos terroristas».[156]

En maio, Rudolph Hess creou a «Oficina de política racial do Partido Nacional-Socialista Alemán de Traballadores».

En 1934 publicouse tamén o libro de Ernst Bergmann titulado Vinte e cinco puntos da relixión alemá, no que se afirma que Jesús non era xudeu senón un guerreiro nórdico asasinado polos xudeus; doutra banda, fundouse o «Instituto de Bioloxía Hereditaria e Investigación sobre as Razas» na Universidade de Frankfurt.

A finais de 1934, uns 50 000 xudeus emigraron de Alemaña.[157]

Tras prohibir en abril que os xudeus se puidesen exhibir coa bandeira de Alemaña e expulsalos en maio do exército, a mala imaxe exterior que xeraba todo este tipo de accións, e a convicción de que se promovían desde o goberno actos de vandalismo contra os xudeus, resolveuse coa promulgación en setembro de 1935 das leis raciais de Núremberg,[158] coas que se tentou contentar tanto á burocracia do partido nazi como aos seus elementos máis radicais.

Artigo principal: Leis de Núremberg.
As leis "para a protección do Sangue e a Honra Alemáns" desposuíron oficialmente aos xudeus dos dereitos cidadáns que aínda conservaban; tamén proscribieron os matrimonios e as relacións sexuais extramaritales entre xudeus e súbditos do Estado que fosen "de sangue alemán ou afín", e vetaron aos xudeus a posibilidade de empregar nas súas casas a serventas alemás de menos de 45 anos (presumiblemente por medo a que os homes xudeus puidesen seducir a mozos alemáns e procrear fillos con elas); así mesmo, prohibiron que os xudeus enarborasen a bandeira nacional (a esvástica) ou as cores do Reich. A Lei de Cidadanía do Reich proporcionaba igualmente unha nova definición de quen era xudeu e quen non o era. (...) O obxectivo declarado das leis (...) era, segundo o propio discurso de Hitler ante o Reichstag, "atopar unha solución civil definitiva [eine einmalige säkulare Lösung] para o establecemento dunha base sobre a cal a nación alemá poida adoptar unha mellor actitude cara aos xudeus [eine erträgliches Verhältnis zum jüdischen Volk].[159]

Como comentario ás mesmas, Hitler utilizou por primeira vez expresións tallantes respecto ao futuro que lles podería esperar aos xudeus, se as leis non chegasen a ser suficientes para controlalos; en concreto, falou da posibilidade de deixar o problema en mans do Partido Nacionalsocialista para que lle buscase unha solución definitiva (zur endgültigen Lösung).

As leis de Núremberg e a celebración dos Xogos Olímpicos en Berlín fixeron posible un período de tranquilidade física para os xudeus, que duraría ata 1938; en agosto de 1935, Hitler e Hess chegaran mesmo a prohibir as accións individuais contras os xudeus.[160] Con todo, os proxectos de agravamento da actitude dos nazis respecto dos xudeus seguiron adiante.

Nesta liña, emitiuse ese mesmo mes de setembro a primeira orde de aplicación da lei de Cidadanía do Reich pola que ningún xudeu podía ser xa cidadán do mesmo, o que implicaba que non podían votar sobre asuntos políticos, nin exercer cargos públicos. Ademais, distinguíase aos xudeus completos (o que tiñan tres avós xudeus, como mínimo) dos parciais (dous avós xudeus e que non fose practicante nin tivese cónxuxe xudeu), isto é, a categoría do mestizo ou Mischlinge, categoría na que entraron entre 250 000 e 500 000 cidadáns. Á súa vez, o mestizo podía ser de primeiro e segundo grao (un avó xudeu e ser practicante ou ter cónxuxe xudeu).[161]

O 7 de setembro de 1936 creouse un imposto do 25 % sobre todos os bens xudeus de Alemaña.

En 1937 Hitler declarou que durante os dous ou tres anos seguintes a cuestión xudía haberíase de arranxar dun modo ou outro, e a finais dese ano, coa consecución do pleno emprego en Alemaña, a intención de expropiar e eliminar aos xudeus da economía alemá fíxose clara. Consecuentemente,

a finais de 1937, e baixo a presión constante, innumerables negocios xudeus perderon toda a súa clientela, víronse obrigados a facer grandes liquidacións, e emigraron ou se trasladaron a cidades máis grandes, onde puideron continuar unha existencia entre as sombras durante algún tempo, ata acabar situándose á marxe da sociedade, retirados, ameazados e perseguidos.[162]

O 28 de marzo de 1938, todas as organizacións xudías perderon definitivamente o seu status oficial e un mes despois, o 21 de abril, un decreto excluíu aos xudeus da economía nacional, estipulando ademais a toma dos seus bens. Desde ese momento, os xudeus houberon de rexistrar todas as súas propiedades e bens por valor superior aos 5000 marcos, co obxecto final de poder ser poxadas entre os non xudeus.[163]

O 9 de xuño a principal sinagoga de Múnic foi incendiada polos nazis e o 10 de agosto a de Núremberg. O 15 de xuño todos os xudeus con algunha condena previa, independentemente da súa gravidade, foron detidos. O 25 restrinxiuse a atención dos médicos xudeus a pacientes xudeus e un mes despois canceláronselles as súas licenzas. Ao tempo, deuse orde de que todos os xudeus de Alemaña solicitasen tarxetas especiais de identificación e que, como segundo nome, os homes xudeus tomasen o xenérico de Israel e as mulleres o de Sara (un ano despois, en agosto de 1939, emitiuse por parte das autoridades nazis unha listaxe de nomes permitidos para os nenos xudeus). O 6 de xullo ordenouse que desaparecese antes de fin de ano calquera negocio xudeu. O 20 de setembro todas as radios de propiedade xudía foron confiscadas e desde o 27 de setembro, prohibíuselles aos xudeus exercer a avogacía e desde o 5 de outubro todos os seus pasaportes foron marcados cunha gran « J» vermella.

O 28 de outubro Alemaña expulsou aos 17 000 xudeus con cidadanía polaca, que quedaron abandonados na fronteira, en Zbaszyn, ao non aceptalos Polonia. O 15 de novembro todos os alumnos xudeus foron expulsados das escolas alemás.

Períodos[editar | editar a fonte]

Convencionalmente divídese en dous períodos: antes e despois de 1941. No primeiro período varias medidas anti-semitas (anti-xudeus) foron tomadas en Alemaña e máis tarde en Austria. En Alemaña, seguindo as leis de Nuremberg (1935), os xudeus perderon os seus dereitos de cidadanía, de ocupar cargos públicos, de practicar determinadas profesións, de casar con alemáns non xudeus ou de recibir unha educación pública. As súas propiedades e negocios foron rexistrados e ás veces confiscados. Actos continuos de violencia foron perpetrados contra os xudeus e a propaganda oficial incitaba ós "verdadeiros alemáns" a odialos e temelos. Conforme o desexado, o resultado foi unha emigración en masa, reducindo á metade a poboación xudía en Alemaña e Austria.

A segunda fase, durante a segunda guerra mundial comeza en 1941, cando a persecución se espalla por toda a Europa ocupada polos nazis e implicou traballos forzados, fusilamentos en masa e campos de concentración, que eran a base da "purificación da raza alemá" idealizada polo ditador de orixe austríaca Adolf Hitler.

Korczak and the Ghetto's Children, escultura de Boris Saktsier (1978), Yad Vashem Memorial, Israel (localizada na Praza Janusz Korczak)

Para manter viva a memoria do Holocausto, o Parlamento israelí aprobou no 1953 a Lei do Memorial, na que se fundaba o Yad Vashem.

O Holocausto[editar | editar a fonte]

A Noite dos cristais rotos o comezo das deportacións e os guetos[editar | editar a fonte]

A noite dos cristais rotos en Magdeburgo
Ruínas da sinagoga Ohel Yaakov en Múnic

En marzo de 1938 Alemaña anexionouse Austria, e con ela incorporou á súa poboación de preto de 200 000 xudeus austríacos. Como ferramenta para alcanzar a aspiración nazi de liberar a Alemaña da poboación xudía, Viena converteuse no primeiro lugar no que se poñería en práctica a que sería, a partir de entón, unha constante política nazi: a deportación da comunidade xudía do seu territorio. Previamente, houbo

unha campaña de intimidación particularmente violenta e brutal, [na que] as SA obrigaron aos xudeus a fregar as rúas da cidade con pequenos cepillos baixo a mirada dunha multitude que se mofaba deles, os negocios pertencentes a aquela minoría foron expropiados á velocidade do raio e os matóns nazis austríacos saquearon sen contemplacións os fogares xudeus.[164]

O antisemitismo xa presente en Austria serviu para desbordar as medidas antixudeas, ata o punto de que chegaron a servir de modelo para as tomadas na propia Alemaña. Unha campaña de detencións provocou o traslado duns mil xudeus a campos de concentración, entre eles o de Mauthausen.

Entre as medidas e accións tomadas contra os xudeus de Austria máis destacables, estiveron que se lles privou da cidadanía, que as súas organizacións e congregacións perderon toda financiamento gobernamental e que, ademais, nos primeiros meses de anexión, os bancos vieneses de propiedade xudía pasaron a mans dos nazis.

A consecuencia inmediata diso foi unha onda de emigración xudía tanto de Alemaña como de Austria (o 4 de xuño, por exemplo, emigrou de Viena Sigmund Freud, con 82 anos). A Conferencia internacional de Evian, promovida por Estados Unidos en Francia co obxecto de tratar o tema dos refuxiados xudeus, resolveuse con pretextos xerais por parte de todos os países presentes, os que terminaron por non acoller a un número substancial de xudeus que solicitaban refuxio.

Á fronte da xestión do procedemento industrial para a emigración forzada dos xudeus de Viena, situouse desde a mesma primavera de 1938 a Adolf Eichmann. En seis meses, expulsou a preto de 45 000 xudeus e antes de maio de 1939 máis do 50 % da poboación xudía (uns 100 000) foise de Austria.[165] En outubro de 1939, invadida xa Polonia, iniciouse a deportación dos xudeus austríacos cara a campos de traballos forzados nese país. En febreiro de 1941 iniciouse a deportación a guetos en Polonia ocupada, como os de Kielce e Lublin, onde se foron enviando uns 1000 xudeus de Viena cada semana.[166]

A primeira deportación en masa produciuse en outubro de 1938, cando 16 000 xudeus de orixe polaca foron expulsados de Alemaña, sendo abandonados na fronteira con Polonia, que lles negou a entrada. O fillo dun deles, Herschel Grynszpan, que residía en París, reaccionou asasinando ao terceiro secretario da embaixada alemá en París. A propaganda nazi cualificou a acción como declaración de guerra e como un acto máis da conspiración judeomasónica mundial. Así, un día despois da morte do diplomático, o 10 de novembro, tivo lugar a Noite dos cristais rotos (Kristallnacht), pogromo instigado polo ministro de propaganda Joseph Goebbels, pero con exprésaa aprobación de Hitler, que constituíu a exhibición pública de antisemitismo máis violenta en Alemaña desde a época das cruzadas e marca o inicio do Holocausto.[167]

Ao longo e ancho de Alemaña, arderon máis de catrocentas sinagogas e saqueáronse máis de sete mil cincocentos negocios e outras propiedades xudías; polo menos cen xudeus foron asasinados, moitos máis resultaron feridos, e a trinta mil deportaronos de modo sumario a campos de concentración nos cales sufrirían indicibles ultraxes.[168]

Outra consecuencia directa do pogromo foi que Reinhard Heydrich asumiu a coordinación centralizada da Cuestión Xudía.

As agresións non só foron realizadas polos fanáticos ideolóxicos do partido nazi, senón tamén por alemáns correntes. Non houbo esta vez protestas públicas significativas por parte das igrexas.

Dous días despois, o goberno alemán reforzou as consecuencias do pogromo impoñendo unha multa de mil millóns de marcos alemáns á comunidade xudía alemá polo que se cualificou como unha "actitude hostil" cara ao Reich e o seu pobo. Durante a reunión na que se decidiu a medida, suxeríronse diversas medidas discriminatorias moitas das cales serían aprobadas por Hitler o mes seguinte. Mediante elas púxose practicamente fin á actividade empresarial dos xudeus, á súa liberdade de movemento e ás súas relacións co resto da poboación alemá.

Ademais, 30 000 xudeus foron detidos e levados a campos de concentración, onde chegaron a morrer uns 10 000.[169]

A radicalización da actitude cara os xudeus foi reflectida por un artigo do 24 de novembro de 1938 no xornal das SS, Das Schwarze Korps, no que se afirmaba que

teriamos que enfrontarnos á necesidade irrevogable de exterminar o submundo xudeu do mesmo xeito que, baixo o noso goberno de Lei e Orde, adoitamos exterminar a calquera outro criminal, é dicir, co lume e a espada. O resultado debería ser a eliminación práctica e definitiva dos xudeus que hai en Alemaña, a súa aniquilación absoluta .[170]

Dous meses despois, no prazo dunha semana, faría dúas declaracións explícitas sobre as súas intencións respecto dos xudeus: por unha banda, o 21 de xaneiro de 1939, en palabras dirixidas ao ministro de Asuntos Exteriores checoslovaco, Hitler indicou que os xudeus serían destruídos e que a súa provocación do 9 de novembro de 1918 non lles habería de saír gratis, senón que sería vingada;[171] doutra banda, o 30 de xaneiro, pronunciou un discurso no Parlamento alemán que habería de gravitar sobre todas as decisións que en diante se tomarían sobre a cuestión xudía. Alardeando dunha aptitude profética, afirmou:

Durante a época da miña loita polo poder, foi en primeiro lugar a raza xudía a que non fixo senón recibir a gargalladas as miñas profecías cando dixen que algún día asumiría a dirección do Estado e, con ela, a de toda a nación, e que entón, entre moitas outras cousas, resolvería o problema xudeu. As súas gargalladas foron escandalosas, pero creo que, dun tempo para acó, xa só rin por dentro. Hoxe serei profeta unha vez máis: se os financeiros xudeus internacionais de Europa e de fóra dela logran sumir de novo ás nacións nunha guerra mundial, o resultado non será a bolxevización da terra e, por tanto, a vitoria dos xudeus, senón a aniquilación da raza xudía en Europa.[172]

Hitler lembraría a súa profecía dúas veces en 1942 e tres en 1943, aínda que asociándoa a unha data equivocada, o 1 de setembro de 1939, como forma de vincular o inicio da guerra aos xudeus.

Previamente, no contexto das súas iniciativas diplomáticas para conseguir que a comunidade internacional se fixese cargo da poboación xudía alemá, Hitler declarara dous meses antes ao ministro de Defensa de Sudáfrica, Oswald Pirow, que xa adoptara unha decisión irrevogable sobre eles e que un día haberían de desaparecer de Europa.[173]

Como consecuencia desta situación, e tras o establecemento, ademais, en xaneiro da Oficina de Emigración xudía dirixida polo xefe da Gestapo Heinrich Müller, a emigración xudía aumentou considerablemente, tanto a legal como a ilegal, a cal levou cara a Palestina a uns 27 000 xudeus antes do fin de 1940.

As vítimas[editar | editar a fonte]

Centenares de corpos de prisioneiros mortos por inanición ou por disparos da Gestapo xacen no chan trala liberación do campo de concentración de Nordhausen (12 de abril de 1945).
Cemiterio de Buchenwald.

Xunto cos xudeus, outros grupos humanos e disidentes políticos e relixiosos, foron tamén obxecto de persecución e asasinato durante o nazismo.[174] Segundo o criterio máis ou menos restrinxido que se adopte para definir o Holocausto, a cifra de vítimas varía. Algúns historiadores circunscríbeno ao xenocidio de xuedeus a mans do Terceiro Reich (algo máis de 6 millóns de vítimas).[175][176][177] Outros estudosos consideran que debe aplicarse ademais ás vítimas polacas e a outros pobos eslavos e xitanos. Un terceiro grupo amplía a expresión para que abranga igualmente aos homosexuais, os discapacitados físicos e mentais e as testemuñas de Xehová, de modo que se estiman en once ou dos millóns as vítimas do Holocausto, das que máis da metade eran xudías.[178]

Calcúlase que morreron vítimas deste exterminio algo máis de seis millóns de xudeus.[175] Dunha poboación de arredor 3 millóns ó inicio da guerra de xudeus en Polonia, quedaron menos de cincocentos mil en 1945. Os xudeus de Europa foron as principais vítimas do Holocausto. Ademais, faleceron 800 000 xitanos, catro millóns de prisioneiros de guerra soviéticos ou vítimas da ocupación (foron tamén obxecto de exterminio sistemático), polacos e individuos cualificados de asociais de varias nacionalidades (presos políticos, homosexuais, discapacitados físicos ou psíquicos, delincuentes comúns etc.). As aproximacións oficiais son as seguintes:

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para holocausto.
  2. Dawidowicz 1975, p. xxxvii.
  3. Snyder 2010, p. 45.
  4. Bauer 2002.
  5. Cesarani 2004.
  6. Dawidowicz 1981.
  7. Evans 2002.
  8. Gilbert 1986.
  9. Hilberg 1996.
  10. Longerich 2012.
  11. Phayer 2000.
  12. Zuccotti 1999.
  13. Fitzgerald 2011, p. 4.
  14. Hedgepeth & Saidel 2010, p. 16.
  15. Dawidowicz 1975, p. 403.
  16. Por exemplo, no seu informe sobre o xuízo a Eichmann, Eichmann en Xerusalén, de 1963-64, Hannah Arendt aínda emprega a expresión «solución final».
  17. Crónica del Holocausto, pág. 57; en ocasións, pódese atopar citado como termo grego a forma ὁλοκαύτωμα (holokáutoma), composta de ὅλος (hólos) «todo», «totalmente», e de καῦσις (káusis), «cremación».
    Hai quen supón ademais que holocausto podería tamén remitir ao «ascendente» ou ofrenda sacrificada e completamente queimada dalgún antigo sacrificio ritual bíblico. Para unha discusión, véxase Tracey R. Rich, "Qorbanot: Sacrifices and Offerings", Judaism 101, "Olah: Burnt Offering", 1998-2011; e "Burnt Offering", Jewish Encyclopedia, 1906 (consultados o 24 de outubro de 2013).
  18. Cf. Narrating the Holocaust.
  19. O termo apareceu por primeira vez nun folleto publicado en Xerusalén en 1940 polo «Comité Unido de Axuda aos Xudeus de Polonia» (Louis Weber, «Crónica del Holocausto», en Crónica del Holocausto, s. p.).
  20. חורבן אייראפע
  21. Na súa versión en inglés, a Crónica do Holocausto fai simplemente referencia a "churb'n", vocábulo ao que atribúe o significado de «destrución» (pág. 57); así, a idea de ruína tampouco á allea ao mesmo.
  22. No século XII o monxe e cronista inglés Richard of Devizes utilizou a expresión holocaust na súa narración da coroación de Ricardo Corazón de León, refiríndose ás matanzas de xudeus en Londres iniciadas a partir do rumor de que foran ordenadas polo rei.
  23. The World Crisis, vol. 4: The Aftermath, Nova York, 1923, p. 158.
  24. Donald L. Niewyk, en The Columbia Guide to the Holocaust,Columbia University Press, 2000, páx. 45, defíneo así: «O Holocausto é comunmente definido como o asasinato de máis de 5 millóns de xudeus polos alemáns no transcurso da segunda guerra mundial».
  25. Michael Berenbaum, «Holocaust.» Encyclopaedia Britannica Online, 2007: «the systematic state-sponsored killing of six million Jewish men, women, and children and millions of others by Nazi Germany and its collaborators during World War II. The Germans called this 'the final solution to the Jewish question».
  26. Wistrich, op. cit., páxs. 20 y 23.
  27. Kershaw, «Hitler y el Holocausto» (2000), en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 418; para un repaso xeral ás distintas interpretacións sobre o asunto e un balance do autor, ver páxs. 418 y ss.
  28. Kershaw, «¿Genocidio improvisado? La aparición de la Solución Final en el Warthegau.» En Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 150.
  29. Evans, op. cit., páx. 330.
  30. Durante esta década, a investigación sobre o Terceiro Reich foi aos poucos cambiando de enfoque: pasouse do chamado «enfoque intencionalista», centrado nos individuos, ao coñecido como «enfoque estructuralista» ou «funcionalista», máis centrado nas estruturas e sistema de goberno.
  31. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 163-164.
  32. Kershaw, «Hitler y el Holocausto», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 394.
  33. Kershaw, «Hitler y el Holocausto», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 393-394.
  34. Íbidem, páxs. 188-168.
  35. Evans, El Tercer Reich, páx. 346 e ss.
  36. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 197.
  37. Véxase o estudo de 1995 por Aly Götz.
  38. "ArteHistoria - Junta de Castilla y León - La "solución final"". Arquivado dende o orixinal o 14 de xaneiro de 2014. 
  39. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 160-161.
  40. Kershaw, "¿Genocidio improvisado? La aparición de la Solución Final en el Warthegau", en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 134-135.
  41. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 162.
  42. Wistrich, op. cit., páxs. 18-19.
  43. Wistrich, op. cit., páx. 20.
  44. Wistrich, op. cit., páx. 22.
  45. Segundo Arendt, xudaísmo refírese á relixión xudía, mentres que xudeidade fai referencia á condición política do pobo xudeu na diaspóra. Rita M. Novo, "Hannah Arendt: narrar a acción, a responsabilidade política do narrador", Seminario Internacional "Políticas de la Memoria", Buenos Aires, outubro de 2000. Véxase tamén Julia Urabayen, "Hannah Arendt", Philosophica, 2011.
  46. Élisabeth Roudinesco, A vueltas con la cuestión judía (2009), Barcelona, 2011, capítulo 2: "La sombra de los campos y el humo de los hornos" (49-87).
  47. Harald Welzer, Guerras climáticas: por qué mataremos (y nos matarán) en el siglo XXI (Klimakriege: wofür im 21. Jahrhundert getötet wird, 2008), trad. A. Obermeier, Buenos Aires y Madrid: Katz, 2010, p. 77. Welzer sostén que «o Holocausto constitúe a proba máis humillante do acertado do teorema de William Thomas» (Guerras climáticas, p. 77).
  48. A referencia a Weimar débese a que foi a cidade onde se redactou a constitución.
  49. Wistrich, op. cit., páx. 69.
  50. Kershaw, «Guerra y violencia política en la Europa del siglo XX», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 582-583.
  51. Wistrich, op. cit., páx. 71.
  52. Cf. Kershaw, Ian. «Guerra y violencia política en la Europa del siglo XX», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 577.
  53. Cf. Götz Aly, ¿Por qué los alemanes? ¿Por qué los judíos? Las causas del Holocausto, Crítica, Barcelona, 2012, páx. 186.
  54. Kershaw, «Hitler y la singularidad del nazismo», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 558.
  55. Kershaw, «Cambio de perspectivas: tendencias historiográficas posteriores a la unificación», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 530.
  56. Rodney Stark, La expansión del cristianismo. Un estudio sociológico, Trotta, Madrid, 2009, páx. 58.
  57. Crónica del Holocausto, páx. 18.
  58. Crónica del Holocausto, páx. 41.
  59. Crónica del Holocausto, páx. 49.
  60. Wistrich, op. cit., páx. 87.
  61. Crónica del Holocausto, páx. 124.
  62. Crónica del Holocausto, páx. 119.
  63. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 257.
  64. Kershaw, «El "día a día" y lo "excepcional": la conformación de la opinión popular, 1933-1939», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 222.
  65. Kershaw, «El "día a día" y lo "excepcional": la conformación de la opinión popular, 1933-1939», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 223.
  66. Otto Dov Kulka y Aaron Rodrigue, citados por Kershaw, ver «La opinión popular alemana y la Cuestión Judía, 1939-1943: algunas reflexiones más» (Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 346 y ss).
  67. Crónica del Holocausto, páx. 79.
  68. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 280.
  69. Herbert A. Strauss, Current Research on Anti-Semitism: Hostages of Modernization (1993), Volumes 2-3, pp. 820. ISBN 3-11-013715-1.  
  70. Crónica del Holocausto, páx. 57.
  71. Friedrich Heer, Gottes erste Liebe: 2000 Jahre Judentum und Christentun, Munich 1967, pp. 363-365
  72. Ídem, pág. 92.
  73. Lewy Guenter. The Catholic Church and Nazi Germany 1964, pp 342-45.
  74. Programa do partido nacionalsocialista obreiro alemán (NSDAP). 24 de febreiro 1920, punto 24: «Esiximos a liberdade de culto para todas as denominacións relixiosas dentro do Estado, a condición de que non poñan en perigo a súa existencia ou se opoñan aos sentimentos morais da raza xermánica. O partido, como tal, defende o punto de vista dun cristianismo positivo sen unirse el mesmo de forma confesional a ningunha denominación. Combate o espíritu xudeomaterialista dentro e ao redor de nós, e está convencido de que unha recuperación duradeira da nosa nación só pode ter éxito desde o interior do sistema: O ben do Estado antes que o ben do individuo». Citado en Robert Michael y Philip Rosen (2007). Dictionary of Antisemitism from the Earliest Times to the Present. Lanham: Scarecrow Press, p. 321.
  75. Sir Charles Petrie, A Historian Looks at His World (London, Sidgwick & Jackson, 1972), p. 136.
  76. Robert Cecil, The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology p. 85. ISBN 0-396-06577-5.
  77. "El Mito del Siglo XX". 1930. Páxina 604.
  78. Hans Maier; Michael Schäfer (24 de decembro de 2007).Totalitarianism and Political Religions, Volume II: Concepts for the Comparison Of Dictatorships. Psychology Press. pp. 219. ISBN 978-0-203-93542-2. Revisado o 2 de xaneiro de 2014.
  79. Encyclopædia Britannica Online - Alfred Rosenberg; Revisado o 5 de xaneiro de 2014.
  80. "Alfred Rosenberg". Jewishvirtuallibrary.org. Revisado o 2014-01-13.
  81. El Mito del Siglo XX. 1930. Páxina 235.
  82. El Mito del Siglo XX. 1930. Páxina 622.
  83. Steigmann-Gall, Richard (2003). The Holy Reich. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 13-51.
  84. Encyclopædia Britannica Online: Michael von Faulhaber; Revisado 7 de xaneiro de 2014
  85. Laurence Rees; The Dark Charisma of Adolf Hitler; Ebury Press 2012; p. 66
  86. Editors of Time-Life Books; Shadow of the Dictators; Time-LIfe Books; 1989; ISBN 0-7054-0990-2; p. 27.
  87. Rittner, Carol; Stephen D. Smith & Irena Steinfeldt, The Holocaust and the Christian World, Yad Vashem 2000, pp. 44-47.
  88. "The response of the german catolic church to national socialism" (PDF). Consultado o 13 de febreiro de 2019. 
  89. Rittner, Carol; Stephen D. Smith & Irena Steinfeldt, The Holocaust and the Christian World, Yad Vashem 2000, pp. 44-47.
  90. "The response of the german catolic church to national socialism" (PDF). Consultado o 13 de febreiro de 2019. 
  91. Cornwell, John (outubro 1999). "Hitler's Pope (abridged)". Vanity Fair.
  92. Dietrich, Donald J. Catholic Citizens in the Third Reich: Psycho-Social Principles and Moral Reasoning. 1986, p. 59.
  93. Dietrich, Donald J. Catholic Citizens in the Third Reich: Psycho-Social Principles and Moral Reasoning. 1986, p. 60.
  94. Dietrich, Donald J. Catholic Citizens in the Third Reich: Psycho-Social Principles and Moral Reasoning. 1986, pp. 60-61.
  95. Matthew Stibbe. Germany, 1914-1933: Politics, Society and Culture (2013), pp184.
  96. Richard F. Hamilton. Who voted for Hitler?. Princenton, NJ: Princenton University Press, 1982, p485.
  97. Time. «The Roads to Rome.» 7 January 1946.
  98. Reichstag Fire Decree. http://de.wikisource.org/wiki/Reichstagsbrandverordnung. Revisada 2014-01-13
  99. Lewy Gunther, "The Catholic Church and Nazi Germany", 1964, p. 31.
  100. "Holocaust History - Non-Jewish Victims of Persecution in Germany". Yad Vashem. Revisado 2014-01-13.
  101. O'Shea, Paul ; A Cross Too Heavy; Rosenberg Publishing; p. 234 ISBN 978-1-877058-71-4
  102. "Holocaust History - Non-Jewish Victims of Persecution in Germany". Yad Vashem. Retrieved 2014-01-13.
  103. Paul O'Shea; A Cross Too Heavy; osenberg Publishing; p. 234–5 ISBN 9781877058741.
  104. Bonney, Richard. Confronting the Nazi War on Christianity: The Kulturkampf Newsletters, 1936-1939. 2009. pp. 127-128.
  105. An Honourable Defeat; A History of the German Resistance to Hitler. Heinemann Mandarin. 1995 paperback ISBN 9780434292761, ver Chronology.
  106. Hoffmann, Peter; The History of the German Resistance 1933–1945; 3rd Edn (First English Edn); McDonald & Jane's; London; 1977; p. 25.
  107. Bonney, Richard. Confronting the Nazi War on Christianity: the Kulturkampf Newsletters, 1936-1939; International Academic Publishers; Bern; 2009 ISBN 978-3-03911-904-2; pp. 29-30.
  108. Konrad Graf von Preysing; German Resistance Memorial Centre, Index of Persons; revisado 13 de xaneiro de 2014
  109. Anton Gill; An Honourable Defeat; A History of the German Resistance to Hitler; Heinemann; London; 1994; p.60
  110. Kershaw, Ian. Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 693.
  111. http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/nursitrep.html. Revisado 18 de xaneiro 2014
  112. Ídem, páx. 94.
  113. William L. Shirer; The Rise and Fall of the Third Reich; Secker & Warburg; London; 1960; p238-9
  114. Crónica del Holocausto, páx. 112.
  115. 115,0115,1115,2 http://www.vatican.va/holy_father/pius_xi/encyclicals/documents/hf_p-xi_enc_14031937_mit-brennender-sorge_en.html Revisado 16 de xaneiro de 2014.
  116. Frank J. Coppa. "The papacy, the Jews, and the Holocaust", pp. 162–63, CUA Press, 2006, ISBN 0-8132-1449-1.
  117. Bokenkotter, 2004, pp. 389–92.
  118. Shirer, 1990, p. 235.
  119. 'German Mobs' Vengeance on Jews", The Daily Telegraph, 11 November 1938, citado en Gilbert, Martin.Kristallnacht: Prelude to Destruction. Harper Collins, 2006, p. 42.
  120. 120,0120,1 Martin Gilbert; Kristallnacht - Prelude to Disaster; HarperPress; 2006; p. 143.
  121. Gilbert, Martin; Kristallnacht - Prelude to Disaster; HarperPress; 2006; p.172.
  122. Thomas, Gordon; The Pope's Jews: The Vatican's Secret Plan to Save Jews from the Nazis; St Martin's Press; New York; 2012; p. 8.
  123. Pius XII (1925-12-11). "''Summi Pontificatus'' - Sections 6 & 7". Vatican.va. Revisado 2014-01-16.
  124. Summi Pontificatus Section 48 - Pope Pius XII, Out. 1939.
  125. Encyclopædia Britannica Online - Reflections on the Holocaust; Revisado xaneiro 2014.
  126. Hume, Brit (2006-08-18). "The American Spectator: Hitler's Pope?". Spectator.org. Revisado 2014-01-11.
  127. http://www.yadvashem.org/yv/en/righteous/pdf/resources/michman_holland.pdf. Revisado xaneiro 14 2014
  128. Lehner, Ulrich L. "The Bishops Who Defied the Nazis". NCRegister. Revisado 2014-01-13.
  129. Scaperlanda, María Ruiz (2001). Edith Stein: St. Teresia Benedicta of the Cross. Huntington, Indiana: Our Sunday Visitor Press. p. 154.
  130. Beatification Can - from the Catholic Herald Archive". Archive.catholicherald.co.uk. Revisado 2014-01-15.
  131. John Toland; Hitler; Wordsworth Editions; 1997 Edn; p. 760.
  132. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 318-319.
  133. Wistrich, op. cit., páx. 74.
  134. Wistrich, op. cit., páx. 82.
  135. Wistrich, op. cit., páx. 78.
  136. Wistrich, op. cit., páx. 76.
  137. Cf. Mi lucha, edición electrónica en Radioislam.org, páx. 40.
  138. Wistrich, op. cit., páx. 80.
  139. Kershaw, "Ideólogo y propagandista: Hitler según sus discursos, escritos y órdenes, 1925-1928", en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 97-98.
  140. Kershaw, páx. 99.
  141. Wistrich, op. cit., páx. 81.
  142. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 179.
  143. Wistrich, op. cit., páxs. 84-85.
  144. Kershaw, "Ideólogo y propagandista: Hitler según sus discursos, escritos y órdenes, 1925-1928", en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páxs. 100-101.
  145. Wistrich, op. cit., páx. 90.
  146. Wistrich, op. cit., páx. 92.
  147. Crónica del Holocausto, páx. 71.
  148. 148,0148,1 Crónica del Holocausto, páx. 54.
  149. Crónica del Holocausto, páx. 45.
  150. Existían xa, nalgunhas zonas, dos Estados Unidos, leis discriminatorias similares contra negros e xudeus.
  151. Crónica del Holocausto, páx. 63.
  152. Crónica del Holocausto, páx. 55.
  153. Crónica del Holocausto, páx. 64.
  154. Crónica del Holocausto, páx. 67.
  155. Crónica del Holocausto, páx. 70. Polo demais, en novembro aprobaríase a lei contra criminais perigosos e habituais que permitía a castración dos que fosen «hereditarios».
  156. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 263.
  157. Crónica del Holocausto, páx. 76.
  158. Das que quedaron exentos, desde xaneiro de 1939, os xudeus caraitas.
  159. Wistrich, op. cit., páxs. 101-102.
  160. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 270.
  161. Crónica del Holocausto, páx. 87.
  162. Kershaw, «Reacciones a la persecución de los judíos», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 279.
  163. Crónica del Holocausto, páx. 126.
  164. Wistrich, op. cit., páx. 105.
  165. Crónica del Holocausto, páx. 122.
  166. Crónica del Holocausto, páx. 219.
  167. Wistrich, op. cit., páx. 117; Martin Gilbert, Kristallnacht: Prelude to Destruction, Estados Unidos: Harper Collins, 2006.
  168. Wistrich, op. cit., pág. 114.
  169. Crónica del Holocausto, páx. 145.
  170. Wistrich, op. cit., páx. 120.
  171. Kershaw, «El papel de Hitler en la Solución Final», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, páx. 182.
  172. Wistrich, op. cit., páx. 122.
  173. Wistrich, op. cit., páx. 124.
  174. Michael Berembaum, The World Must Know, The United States Holocaust Memorial Museum, páxs. 125 e ss.
  175. 175,0175,1 Aracil, Rafael (1998) El mundo actual: de la Segunda Guerra Mundial a nuestros días.
  176. Montenegro, Santiago (2006) Sociedad abierta, geografía y desarrollo: ensayos de economía política.
  177. Keyes, Anna (2005) Los Números de la Segunda Guerra Mundial.
  178. Guía académica para los delegados del Consejo Europeo de Ministros. ITAMMUN 2007 Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine..
  179. Diokgbéne Bomboma, «La larga sombra del racismo anti-negro», revistapueblos.org, 1 de maio de 2005.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Dawidowicz, Lucy (1975). The War Against the Jews. 
  • Hedgepeth, Sonja M.; Saidel, Rochelle G. (2010). Sexual Violence against Jewish Women During the Holocaust. Lebanon, NH: University Press of New England. 

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Traído desde "https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Holocausto&oldid=5064450"