Linguas iranias

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Linguas iranias
Falado en: Taxiquistán, Afganistán, Paquistán, Irán, Iraq, Turquía, Rusia, Acerbaixán e China
Rexións: Asia central, Asia Occidental
Total de falantes: Máis de 150 000 000
Familia: Indoeuropea
 Indoiranias
  Linguas iranias
Escrita: Alfabeto cirílico, latino e escrita perso-arábiga
Estatuto oficial
Lingua oficial de: Só 5 linguas son oficiais
Regulado por: Academia das Ciencias do Taxiquistán, Academia das Ciencias do Afganistán, Academia da Lingua e Literatura Persa, Instituto das Ciencias de Iristán, Academia Curda da Lingua
Códigos de lingua
ISO 639-1: --
ISO 639-2: ---
Iranian-languages-map.jpg
Mapa das principais linguas iranias.

As linguas iranias son parte dunha rama da familia indoeuropea de linguas. Xunto coas linguas indoarias e as linguas nuristanias, forman o grupo de linguas indoiranias, o cal é unha rama do grupo indoeuropeo. O avéstico e o persa antigo son as dúas linguas iranianas máis antigas entre as linguas indoeuropeas rexistradas (incluíndo o grego e ao hitita).

Hoxe, estímase que hai de 150 a 200 millóns de falantes nativos das linguas iranias. O SIL no 2005 enumera 87 variedades das linguas iranias. Por número de artigos, as linguas máis faladas son o persa (70 millóns, xuntando as tres formas coñecidas: persa, taxico e dari), o curdo e o paxto (25 millóns cada un) o baluchí (7 millóns), e as linguas mazandaraní, guilaquí, talixí e o iriano (coñecido como ossetio).

Só cinco linguas das preto das 87 variedades de linguas iranias son oficias: o persa, o dari, o taxico, o pastún e o iriano (coñecido coma ossetio). No Taxiquistán con carácter de "cooficial" (o estado comprométese a garantir a ensinanza e a difusión) está o iagnobiano, sen que o resto das linguas do Pamir gocen deste privilexio. En Iristán do Norte (chamado Ossetia polos rusos) o digoriano goza de privilexios nos medios de comunicación e na ensinanza, pero non conta cun estatuto de oficialidade. No Afganistán, segundo garante a nova Constitución Afgá, as linguas maioritarias de cada rexión ou distrito poderán ter carácter de oficial nesas rexións ou distritos.

As grandes linguas iranias e a súa extensión xeográfica[editar | editar a fonte]

As seguintes linguas iranias son faladas polo menos por un millón de persoas:

  • Grupo persa (nun senso máis amplo)   55-70 millóns,(coma segunda lingua, preto de 110 millóns, Irán, Afganistán, Taxiquistán, Paquistán, Uzbequistán).
    • Persa occidental (Farsí ou simplemente persa)   35-40 millóns, coma segunda lingua por máis de 50 millóns (Irán)
      • Xudeopersa; 50.000 persoas (Israel e Irán).
    • Persa oriental   20-30 millóns
      • Dari   15 millóns (Afganistán)
        • Hazaraguí   2,5 millóns (Afganistán 2,2 millóns, Irán 300.000)
        • Aimaq   650.000 (Afganistán)
      • Taxico   4.5 millóns (Taxiquistán)
        • Bughorés   100.000 (Uzbequistán: Bughará, Irán, Israel)
  • Paxto   35 millóns (22,5 millóns en Paquistán, 12 millóns en Afganistán)
  • Baluche   9 millóns (7,5 millóns en Paquistán, 1,4 millóns en Irán, 200.000 en Afganistán)
  • Curdo ou curmanxí   10 millóns (Turquía, Norte de Iraq, Norte de Siria, Norte de Irán e Ghorasán (oeste de Irán) e en partes de Armenia, Acerbaixán e Xeorxia. Uns milleiros en Rusia.)
  • Lurés   4,3 millóns (Irán, Grupo dialectal)
  • Soranés (Chamado tamén curdo central)   7 millóns (Irak, Iran)
  • lingua curda meridional   5 millóns (Irán)
  • Mazanderano   3 millóns (Irán, Costa do Caspio)
  • Guilaquiano   2,6 millóns (Irán, Costa do Caspio)
  • Zazaki (ou zaza)   3 millóns (Turquía)
  • Talexiano   1 millóns (Irán, Acerbaixán, Grupo dialectal)
Distribución xeográfica das linguas iranianas.

Linguas iranias importantes polo seu número de falantes:

  • Oseto (chamado tamén alano ou ironau)   600.000 (Iristán do Sur (Xeorxia) e outras zonas de Xeorxia, República do Norte de Iristán-Alania (Rusia). Iristán=Ossetia. Trátase máis ben dun diasistema: lingua iriana e lingua digoriana, sendo a primeria a usada en todo o territorio.
  • Goranés   500.000 (Iraq, Irán)
  • Azarí iraniano ou Tatí meridional   220.000 (Acerbaixán, Irán)
  • Tatí   130.000 (Acerbaixán, Rusia)
  • Wanetsi   100.000 (Paquistán, Afganistán)

Nome[editar | editar a fonte]

O grupo de linguas `iranias´ recibe ese nome porque as súas principais linguas, incluíndo o persa, foron ou son faladas na zona da meseta iraniana dende fai tempo. Porén, coma unha clasificación lingüística, o nome 'iranias' non implica ningunha relación co país de Irán, (para referirmos a algo ou alguén pertencente a Irán úsase a palabra 'iraniano/-a/os/-as).

Agrupación da familia de linguas iranias[editar | editar a fonte]

Grupo oriental

  • Subgrupo de linguas iranias orientaias setentrionais
      • Bactrio
      • Cuaresmiano
        • Escita
          • oriental (escita-khotanés)
            • Khotanés
            • Tumxuqués
          • occidental (escita-sármata)
        • Sogdiano
  • Subgrupo de linguas iranias orientais meridionais
    • Linguas do Pamir
      • Rama xugniana
        • grupo meridional
          • Xugnonés (ou xugnoniano)
          • Ruxonés (ou ruxoniano)
        • grupo setentrional ou bartanguí-roxorví-sariculí
          • Bartanguí
          • Roxorví
          • Sariculí
          • Iazgulamí
      • Rama munxí-idgá
      • Rama ixcaximí-sanglechí
    • Pastún
      • Pastún meridional
      • Pastún setentrional
      • Pastún central
    • Wanetsí
    • Wazirí

Grupo occidental

  • Rama linguas iranias occidentais setentrionais
        • Balochí
          • balochí meridional
          • balochí occidental
          • balochí oriental
          • balochí montañés
          • Baxcardí
          • Coroxí
        • grupo caspio
          • Guilaquí
          • Mazanderaní
          • xahmirzadí
        • grupo central iranio
          • Axtianí
          • fars nordoccidental
          • dari-zoroastra
          • gazí
          • khunsarí
          • natanzí
          • naiiní
          • parsi-dari
          • parsí
          • sivandí
          • soí
          • vafsí
        • khalaxe
        • grupo curdo
          • curdo setentrional, Curmanxí
          • curdo central, Sorani
          • curdo meridional
          • laquí
        • ormurí-parachí
          • Ormurí
          • Parachí
        • grupo semnaní
          • lasguerdí
          • sanguisarí
          • semnaní
          • sorkheí
        • grupo talixe
          • alvirí-vidarí
          • extehardí
          • gozarkhaní
          • harzaní
          • korex-e rostaní
          • razaxerdí
          • rudbarí
          • xahrudí
          • taquestaní
          • Talixí
          • taromí alto
          • maragueí
          • kho'iní
          • kaxalí
          • cabateí
        • grupo zaza-goraní
          • Dimilí
          • Guraní
          • kirmanxekí/Zazaki
          • bajelaní
          • shabakí
          • sarlí
        • inclasificado
          • Dezfulí
  • Rama de linguas iranianas occidentais meridionais
      • grupo fars
        • fars surdoccidental
        • larí
      • grupo lurí
        • bakhtiarí
        • lurí del norte
        • lurí del sur
        • cumzarí
      • grupo pérsido
        • persa occidental (persa)
          • Xidí
        • persa oriental (Dari)
          • Hazaraguí
          • Aimaq
        • Taxico
          • Bukhorí
        • Dehvarí
        • Darvasí
        • pahlavaní
      • grupo tatí
      • xudeotatí
      • tatí (tatí musulmán)
  • Rama inclasificada

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • [1].Enciclopedia Iránica.
  • John Payne. "Pamir languages" in Compendium Linguarum Iranicarum. Schmitt, 1989.Pamir Languages.pdf[Ligazón morta]
  • Compendium Linguarum Iranicarum. Schmitt, 1989.
  • Грамматический очерк осетинского языка. Числительные. С. 457, 458. (En ruso).
  • Abaev, V.I.: Gramática ossetia (en inglés)[2]
  • Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982. (en ruso)
  • Tegey, Habibullah; Robson, Barbara: A Reference Grammar of Pashto, 1996 Center fo Applied Linguistics, Washington D.C., Department of Education, Washington D.C. [3]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Traído desde "https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Linguas_iranias&oldid=4901235"